Η ΕΞΟΡΥΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ

Ιστορικά, η διαθεσιμότητα των φυσικών πόρων ήταν πάντα ένα πιλοτικό στοιχείο στην επιδίωξη της πολιτικής εξουσίας και της οικονομικής ανάπτυξης. Η βιομηχανική επανάσταση χτίσθηκε πάνω στην πρόσβαση, τον έλεγχο και την οικονομική εκμετάλλευση των ορυκτών και κυρίως του άνθρακα και αργότερα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.³⁶ Σήμερα, η εξορυκτική βιομηχανία παρέχει τις ορυκτές πρώτες ύλες για την παραγωγή βιομηχανικών προϊόντων καθώς και τα ορυκτά καύσιμα που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ενέργειας, η οποία καταναλώνεται τόσο στις παραγωγικές διαδικασίες όσο και για την ικανοποίηση των ενεργειακών αναγκών του ανθρώπινου πληθυσμού και για την κίνηση των μέσων μεταφοράς. Τα παράγωγα της εξορυκτικής δραστηριότητας είναι συνεπώς αναγκαία για τον σημερινό πολιτισμό, ο οποίος στηρίχθηκε και στηρίζεται στην χρήση τους για την πραγματοποίηση της «ανάπτυξης» του. Η εξόρυξη, επεξεργασία και κατανάλωση των δύο αυτών κατηγοριών φυσικών πόρων αυξάνεται ολοένα και γρηγορότερα καθώς πολλαπλασιάζονται οι «ανάγκες» του ανθρώπινου πληθυσμού, με αποτέλεσμα όχι μόνο την αναπόφευκτη εξάντληση των αποθεμάτων, δεδομένης της μη ανανεωσιμότητας τους, αλλά και την σοβαρή υποβάθμιση του περιβάλλοντος που προκαλείται, κατατάσσοντας την δραστηριότητα αυτή στις ιδιαίτερα επιβαρυντικές για το περιβάλλον.³⁷ Η εξόρυξη ορυκτών -καυσίμων και μετάλλων- σε πολύ μεγάλο βαθμό πραγματοποιείται στις μη αναπτυγμένες χώρες, ενώ το μεγαλύτερο ποσοστό αυτών χρησιμοποιείται από τις ανεπτυγμένες, αποτελώντας κατά αυτόν τον τρόπο ένα μείζον παγκόσμιο πολιτικό ζήτημα σε σχέση με την διαχείριση των φυσικών πόρων, την επιβάρυνση που προκαλείται στο περιβάλλον και την σχέση υποτέλειας που αναπτύσσεται ανάμεσα στον «αναπτυγμένο βορρά» και «υπανάπτυκτο νότο». Εξάλλου η εξορυκτική βιομηχανία ήταν από παλιά μια παγκοσμιοποιημένη βιομηχανία και είναι ολοένα και περισσότερο με τα κεντρικά γραφεία στις βιομηχανικές χώρες και τις εκμεταλλεύσεις στις μη ανεπτυγμένες.³⁸

Καθώς το ενδιαφέρον της εργασίας εντοπίζεται στην εξορυκτική βιομηχανία μετάλλων, θα περιοριστεί σ’ αυτό γιατί ακόμα και μια μικρή εισαγωγή στο σοβαρό θέμα της εξόρυξης ορυκτών καυσίμων είναι έξω από τα ενδιαφέροντα και τις δυνατότητες αυτής της μελέτης.

Όσον αφορά στην εξόρυξη ορυκτών μετάλλων, μια βασική διάσταση της υποβάθμισης του περιβάλλοντος σήμερα, οφείλεται στην ριζική μεταβολή του τοπίου και την διατάραξη των οικοσυστημάτων, καθώς τεράστιες ποσότητες εδάφους και μεταλλεύματος μετακινούνται από την φυσική τους θέση και συνήθως το 90% του αποσταθεροποιημένου μεταλλεύματος αποτίθεται στην περιοχή ως στείρο (Tailing- εξορυγμένο υπόλειμμα που παραμένει μετά την αφαίρεση της καλύτερης ποιότητας μεταλλεύματος που εξορύσσεται ).³⁹ Ειδικά στην σύγχρονη μεταλλουργία, συχνά επιλέγεται ως οικονομικότερη, η επιφανειακή εξόρυξη (Open pit) αντί της υπόγειας, με αποτέλεσμα τη μαζικότερη παρά ποτέ παραγωγή στερεών απορριμμάτων που παραμένουν μετά τον διαχωρισμό του μετάλλου.⁴⁰ Στην αυξημένη παραγωγή στερεών απορριμμάτων συμβάλει και το ότι οι σημερινές, υψηλά μηχανοποιημένες, εντάσεως κεφαλαίου (capital intensive) μεταλλευτικές επιχειρήσεις, εξορύσσουν κοιτάσματα με μικρές περιεκτικότητες που παλαιότερα θεωρούνταν οριακά ή και ασύμφορα για οικονομική εκμετάλλευση.⁴¹ Το πρακτικό αποτέλεσμα των παραπάνω, που δίνει και την εικόνα της σύγχρονης μεταλλουργίας είναι πως τεράστιες ποσότητες κοιτασμάτων εξορύσσονται για να απομονωθούν από αυτά μικρές -σχετικά-ποσότητες των επιλεγμένων μετάλλων, με άμεσο αποτέλεσμα την αυξημένη παραγωγή «απορριμμάτων».⁴²

Οι αποθέσεις των στείρων αποτελούν σε πολλές περιπτώσεις, ένα συνεχή κίνδυνο για το περιβάλλον καθώς τα υλικά που βρίσκονται εκεί είναι λεπτά διαμερισμένα και αποσταθεροποιημένα από την επαφή τους με τον αέρα και το νερό, και έτσι βαρέα μέταλλα όπως αρσενικό, κάδμιο, χρώμιο, ψευδάργυρος, μόλυβδος, χαλκός κ.α. που βρίσκονται φυσικά στο μετάλλευμα, μπορούν να μεταφερθούν με το νερό στους επιφανειακούς ή υπόγειους υδάτινους αποδέκτες ρυπαίνοντας τους, καθώς είναι τοξικά για την υδάτινη ζωή (aquatic life) και τον άνθρωπο ακόμα και σε ελάχιστες ποσότητες. Παρά τις διαβεβαιώσεις της μεταλλευτικής βιομηχανίας για το αντίθετο, είναι πάμπολλες οι αποδεδειγμένες περιπτώσεις, όπου η απρόσεχτη διαχείριση τέτοιων αποβλήτων ή η ανεπαρκής αποκατάσταση έχει καταστροφικές συνέπειες όπως θα δούμε στην συνέχεια.⁴³

Πολλές φορές η μεταφορά αυτών και άλλων ουσιών στο νερό, εντείνεται λόγω του φαινομένου της όξινης απορροής, που προκαλείται από την παρουσία ενώσεων του θείου μέσα στα μεταλλεύματα -συχνά απαντάται το πυρίτιο-, οι οποίες στην επαφή τους με το νερό παράγουν θειικό οξύ, με άμεση συνέπεια την αύξηση της οξύτητας και άρα της ηλεκτρικής αγωγιμότητας του διαλύματος και έχουν ως αποτέλεσμα την ιοντοποίηση και διαλυτοποίηση των βαρέων μετάλλων και άλλων τοξικών ουσιών στην επαφή τους με το νερό.⁴⁴ Το φαινόμενο αυτό είναι πολύ δύσκολο να περιοριστεί και να ελεγχθεί και μια σημαντική του διάσταση είναι πως η χρονική του διάρκεια είναι πάρα πολύ μεγάλη καθώς η πηγή της ρύπανσης δεν εξαντλείται εύκολα και απαιτεί τη διαχείριση του για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα. Για παράδειγμα, «η όξινη απορροή συνεχίζεται για εκατοντάδες ακόμα και χιλιάδες χρόνια σε τοποθεσίες που είχαν εξορυχτεί στην αρχαία Σκανδιναβία, Ισπανία και Ελλάδα».⁴⁵

Στις επιπτώσεις στο περιβάλλον πρέπει να προστεθεί ακόμα μια πολύ σημαντική διάσταση, αυτή της επιβάρυνσης που προκύπτει από τις μεταλλουργικές μονάδες με την χρήση τοξικών χημικών ουσιών για την επεξεργασία του εξορυγμένου μεταλλεύματος, η οποία έχει ως στόχο την απομόνωση του ορυκτού που ενδιαφέρει. Μια ουσία που χρησιμοποιείται ευρέως για την επεξεργασία ειδικά των χρυσοφόρων, αλλά και σε μικρότερο βαθμό άλλων μεταλλοφόρων κοιτασμάτων, είναι το κυάνιο, ένα εξαιρετικά τοξικό στοιχείο, του οποίου η κακή διαχείριση έχει οδηγήσει σε σοβαρές οικολογικές καταστροφές σε αρκετές περιπτώσεις, σε διάφορα μεταλλεία σε όλον τον πλανήτη. Με το κυάνιο συνδέονται τα σοβαρά ατυχήματα στην περιοχή Baia Mare της Ρουμανίας, Omai της Νέας Γουινέας , και στο Kyrgyzstan. Το κυάνιο όμως δεν είναι το μόνο τοξικό χημικό που χρησιμοποιείται από την μεταλλουργική βιομηχανία: υδροχλωρικό και θεϊκό οξύ, κηροζίνη, άζωτο και φώσφορος είναι μερικά μόνο από αυτά που χρησιμοποιούνται και έχουν αρνητική επίδραση στην ποιότητα των νερών και στις μορφές ζωής που επηρεάζονται από αυτό. Οι υδατομεταλλουργικές μέθοδοι, κάνουν χρήση τέτοιων χημικών και παράλληλα απαιτούν τεράστιες ποσότητες νερού, αλλοιώνοντας την υδρολογική ισορροπία των περιοχών στις οποίες εντοπίζεται η χρήση τους. Κάποιοι μελετητές της χημείας των ουσιών που χρησιμοποιούνται στις υδατομεταλλουργικές μεθόδους, υποστηρίζουν πως είναι πολύ δύσκολο να προβλεφθούν οι μελλοντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, καθώς οι χημικές αλληλεπιδράσεις που συμβαίνουν μεταξύ πετρωμάτων και νερού είναι υπερβολικά σύνθετες.⁴⁶ Η συλλογή ακριβών δεδομένων από το πεδίο για πολλούς από αυτούς τους παράγοντες είναι δύσκολη, χρονοβόρα και ακριβή, ενώ η κατασκευή πολύπλοκων γεωχημικών μοντέλων από τους επιστήμονες της βιομηχανίας εμπεριέχει πολλές απλοποιητικές υποθέσεις (simplifying assumptions). ⁴⁷

Ως τελευταία διάσταση των επιπτώσεων στο περιβάλλον αναφέρεται η επιβάρυνση που προκύπτει από την κατανάλωση και απόρριψη των παραγόμενων από τα ορυκτά προϊόντων.

Την άνοιξη του 1999 στο Toxics Release Inventory (TRI), έναν κατάλογο που εκδίδεται ετήσια από την EPA (Environmental Protection Agency of USA), την αμερικάνικη υπηρεσία προστασίας περιβάλλοντος και περιέχει τις τοξικές χημικές ουσίες που απελευθερώνονται από βιομηχανίες στις ΗΠΑ, αναγνωρίστηκε η εξορυκτική-μεταλλουργική βιομηχανία ως ο μεγαλύτερος τοξικός ρυπαντής της χώρας. Τα συγκλονιστικά στοιχεία που αφορούν στην εξορυκτική βιομηχανία δόθηκαν τότε για πρώτη φορά στην δημοσιότητα, καθώς η προνομιακή εξαίρεση της συγκεκριμένης βιομηχανίας έλαβε τέλος. Μόνο στην πολιτεία της Nevada κατά την διάρκεια του 1998, η μεταλλευτική βιομηχανία απελευθέρωσε περίπου 1.3 δισεκατομμύρια λίβρες (pounds) τοξικών ρύπων. Το ποσό αυτό ξεπερνά την ολική απελευθέρωση τοξικών ουσιών, των 7 πιο ρυπογόνων πολιτειών για το 1997.⁴⁸ Το αρνητικό ρεκόρ της βιομηχανίας διατηρήθηκε και τα επόμενα χρόνια ενώ το 1999 απελευθέρωσε 3.98 δις λίβρες τοξικών ουσιών, παραπάνω από το μισό όλων των τοξικών (7.8 δις) που απελευθερώθηκαν στις ΗΠΑ εκείνο τον χρόνο.⁴⁹ Τα δεδομένα αυτά είναι ενδεικτικό για την συμβολή της εξορυκτικής βιομηχανίας στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος σε παγκόσμιο επίπεδο μια και δεν υπάρχουν στην διάθεση της μελέτης ακριβή στοιχεία γι’ αυτό το επίπεδο.

Ακόμη η εξορυκτική βιομηχανία συνδέεται άμεσα με μια σειρά σοβαρών ατυχημάτων που αφορούν σε διαρροές, υπερχείλιση ή διάρρηξη φραγμάτων συγκράτησης αποβλήτων κ.α. και οδηγούν σε οικολογικές καταστροφές. Ο κατάλογος των ατυχημάτων αυτών είναι μακρύς και τμήμα του παρατίθεται στο παράρτημα... Σ’ αυτό το σημείο όμως είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι κάποια από τα σημαντικότερα ατυχήματα της τελευταίας δεκαετίας έγιναν ευρέως γνωστά, απασχόλησαν την κοινή γνώμη και τους επιστήμονες και σε σημαντικό βαθμό επηρέασαν την σημερινή εικόνα της εξορυκτικής βιομηχανίας. Δύο σημαντικά ατυχήματα από τον ευρωπαϊκό χώρο που επηρέασαν την κοινή γνώμη, και δημιούργησαν προβληματισμό σε επιστημονικούς και διοικητικούς κύκλους είναι το παράδειγμα της καταστροφής στην περιοχή Baia Mare της Ρουμανίας, το οποίο αναφέρθηκε στην εισαγωγή και το ατύχημα στο μεταλλείο σιδηροπυρίτη Los Frailes, στην επαρχία Huelva της νοτιοδυτικής Ισπανίας, σε μικρή απόσταση από το εθνικό πάρκο της Donana.

Τον Απρίλιο του 1998 στα μεταλλεία που εκμεταλλεύεται η Καναδοσουηδική εταιρεία Boliden Ltd, κατέρρευσε ένα φράγμα συγκράτησης αποβλήτων απελευθερώνοντας 5 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού και λάσπης μολυσμένα με θειικό οξύ και βαρέα μέταλλα (κάδμιο, ψευδάργυρο, χαλκό, υδράργυρο κ.α.) τα οποία διέρρευσαν στον ποταμό Guadiamar, παραπόταμο του Guadalquivir με κατεύθυνση τον εθνικό δρυμό της Donana. H είσοδος της παχύρρευστης λάσπης στην προστατευμένη περιοχή, αποτράπηκε μερικά με την κατασκευή φραγμάτων, ενώ το ρυπασμένο νερό εκτράπηκε στον ποταμό Guadalquivir και μέσω αυτού στον Ατλαντικό ωκεανό. Οι άμεσες επιπτώσεις του ατυχήματος ήταν τραγικές, και ενδεικτικά αναφέρεται πως συμπεριλάμβαναν 70 χιλιόμετρα μολυσμένων καναλιών και ποταμών, 6.000 εκτάρια αγροτικής γης κατεστραμμένα από τα τοξικά που τα πλημμύρισαν και τον άμεσο θάνατο τόνων ψαριών και κάθε άλλης μορφής υδρόβιας ζωής σε μια μεγάλη περιοχή του ποταμού. Οι έμμεσες δε επιπτώσεις, στα οικοσυστήματα και τις μορφές ζωής που στηρίζουν καθώς και στην ανθρώπινη κοινωνία της ευρύτερης περιοχής, δεν είναι υπερβολή να πει κανείς πως είναι ανυπολόγιστες, αν λάβουμε υπόψη την μεταφορά στην τροφική αλυσίδα πολλών από τα τοξικά που απελευθερώθηκαν, τον βάσιμο κίνδυνο μόλυνσης του υδροφόρου ορίζοντα και τις επιπτώσεις σε ανθρώπινες δραστηριότητες όπως η γεωργία, η αλιεία κλπ. ⁵⁰

Οι δύο αυτές σοβαρές καταστροφές, επηρέασαν σημαντικά την εικόνα της εξορυκτικής βιομηχανίας στην Ευρώπη λόγω και της χωρικής εγγύτητας τους, αν και όπως αναφέρθηκε τέτοια φαινόμενα που προκύπτουν από την «αστοχία» φραγμάτων συγκράτησης αποβλήτων, δεν είναι καθόλου σπάνια, μάλιστα συμβαίνουν με παγκόσμιο ρυθμό περίπου μιας αστοχίας το χρόνο την τελευταία εικοσιπενταετία.⁵¹

Ο Χρυσός και η μεταλλουργία του

Ο ΧΡΥΣΟΣ

Ο χρυσός είναι ένα ορυκτό πολύτιμο μέταλλο με ιδιαίτερες ιδιότητες, ξεχωριστή ιστορία και σημασία για πολλές ανθρώπινες κουλτούρες, καθώς αποτέλεσε -και σε έναν βαθμό αποτελεί ακόμη και σήμερα- αρχετυπικό σύμβολο αλλά και πρακτικό αντίκρισμα του οικονομικού πλούτου, γεγονός που τον έκανε υποκινητή επιδρομών και κατακτήσεων, αγώνων εξουσίας και πολέμων. «Ιστορικά ο χρυσός είχε μια οικονομική, πολιτισμική, κοινωνική και συναισθηματική αξία που ξεπερνά κατά πολύ την πρακτική του χρήση ως μέταλλο».⁵² Για περισσότερα από 2000 χρόνια ο χρυσός ήταν συνώνυμο του χρήματος στις περισσότερες κουλτούρες. Μέχρι πρόσφατα, τα χρυσά νομίσματα, που πρωτοεμφανίστηκαν γύρω στο 550 πΧ. θεωρούνταν σαν την πιο αξιόπιστη μορφή χρήματος, ενώ μέχρι και το 1971-που το Δ.Ν.Τ το απαγόρεψε- το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με το χρυσάφι καθώς για την έκδοση χρημάτων από κάθε χώρα απαιτούνταν να υπάρχει η ανάλογη ποσότητα χρυσού στα ταμεία του κράτους (gold standard).⁵³ Ο χρυσός χρησιμοποιήθηκε διαχρονικά κυρίως για την κατασκευή κοσμημάτων, διακοσμητικών και νομισμάτων, για την διακόσμηση μεγάλων κτιρίων (σε τρούλους μεγάλων εκκλησιών), ενώ σήμερα κάποιες μικρές ποσότητες χρησιμοποιούνται στην οδοντιατρική και στην ηλεκτρονική.⁵⁴

Οι ξεχωριστές ιδιότητες του χρυσού που του προσέδωσαν την θέση που είχε στην αντίληψη και τα ενδιαφέροντα των ανθρώπων είναι η λάμψη του, που εντείνεται μετά το λιώσιμο, η ανθεκτικότητα και η χημική του σταθερότητα (δεν καίγεται, δεν καταστρέφεται, δεν αντιδρά εύκολα με άλλα στοιχεία), η απαλότητα, η δυνατότητα που έχει να κόβεται σε λεπτά φύλλα και τέλος η σπανιότητα του που προσδίδει μεγάλη αξία στην κατοχή και τον έλεγχο του.

Όντως ο χρυσός είναι ένα από τα σπανιότερα στοιχεία που βρίσκονται στη γη. Η συγκέντρωσή του στο ανώτερο στρώμα (Upper layer) είναι ~4ppb(mg/t), και στο θαλασσινό νερό είναι 0.01 mg/m3. Κατά τη διαδικασία της μεταλλογένεσης ανέρχεται με υδροθερμικές διαδικασίες στο ανώτερο στρώμα, όπου και συναντάται σε διαφορετικές συγκεντρώσεις και μπορεί να απομονωθεί με διάφορες διαδικασίες. Τα περισσότερα ορυχεία χρυσού, όπου ο χρυσός μπορεί να απομονωθεί με τυπικές διαδικασίες εξόρυξης, έχουν εξαντληθεί σήμερα, και συνεπώς η βιομηχανία χρυσού προσανατολίστηκε στην χρήση υδρομεταλλουργικών μεθόδων, κατά κύριο λόγο μια τεχνολογία ανάκτησης χρυσού με χημική επεξεργασία με κυανιούχα άλατα, η οποία είναι οικονομικά αποδοτική ακόμα και για εξαιρετικά φτωχά κοιτάσματα.⁵⁵

Τα αποθέματα χρυσού που υπάρχουν σήμερα στο έδαφος και υπολογίζονται κατά προσέγγιση σε 45.000 τόνους, δεν είναι πολλά σε σχέση με τον χρυσό που έχει εξορυχθεί και παραμένει στην επιφάνεια της γης αφού δεν καταστρέφεται με την χρήση. Τα ήδη εξορυγμένα αποθέματα χρυσού, κατανέμονται στις μορφές τους ως εξής: 59.000 τόνους μεγάλης καθαρότητας χρυσό σε μορφή ράβδων κατέχουν τράπεζες και επενδυτές, άλλοι 63.000 υπάρχουν με την μορφή κοσμημάτων και 15.000 τόνοι σε άλλες μορφές, όπως τεχνητά δόντια, ηλεκτρονικά κτλ. Υπάρχουν δηλαδή τεράστια αποθηκευμένα και αχρησιμοποίητα, αποθέματα από το μέταλλο αυτό, πράγμα που δεν συμβαίνει με κανένα άλλο μέταλλο βασικό ή πολύτιμο. Η ετήσια ζήτηση για χρυσό στην διεθνή αγορά είναι περίπου 4.000 τόνοι και ικανοποιείται στον μεγαλύτερο βαθμό από την ετήσια παραγωγή (περίπου 2.500 τόνοι) παρά από την ανακύκλωση ή την χρησιμοποίηση των αποθεμάτων, τα οποία διατηρούνται σε αχρηστία, αν και τις τελευταίες τρεις δεκαετίες οι κεντρικές τράπεζες έχουν πουλήσει στην αγορά μικρά τμήματα των αποθεμάτων τους.⁵⁶ Παρά το γεγονός της ύπαρξης μεγάλων αποθεμάτων χρυσού και της εξάντλησης των πλούσιων κοιτασμάτων του, τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μια έντονη αύξηση της εξορυκτικής δραστηριότητας για την απόκτηση του πολύτιμου μετάλλου, η οποία μάλιστα στις ΗΠΑ αναφέρεται ως ο σύγχρονος πυρετός του χρυσού (modern gold rush).⁵⁷

Η βιομηχανία εξόρυξης και επεξεργασίας χρυσού

Η βιομηχανία του χρυσού είναι συνεπώς, μια βιομηχανία που αναπτύσσεται διεθνώς τις τελευταίες δεκαετίες, γεγονός που οφείλεται στην συνεχιζόμενη ζήτηση για χρυσό που υπάρχει στην αγορά, αλλά και στην εξέλιξη των χημικών μεθόδων που χρησιμοποιούνται για την απομόνωση του χρυσού, που επιτρέπει την επεξεργασία ιδιαίτερα φτωχών κοιτασμάτων και την διατήρηση του εγχειρήματος σε οικονομικά αποδοτικά επίπεδα. Οι επιπτώσεις της συγκεκριμένης μεταλλευτικής δραστηριότητας στο περιβάλλον όμως είναι ιδιαίτερα έντονες, ξεχωρίζοντας από αυτές των υπόλοιπων κλάδων της μεταλλευτικής βιομηχανίας, ακριβώς λόγω αυτής της προσπάθειας να καταστεί οικονομικά αποδοτική η εκμετάλλευση των φτωχότερων κοιτασμάτων. Τα κοιτάσματα χρυσού που εξορύσσονται διεθνώς σήμερα έχουν περιεκτικότητες στο πολύτιμο μέταλλο, που κυμαίνονται από 0.5 έως 12 γραμμάρια στον τόνο κάνοντας την εξόρυξη χρυσού μια από τις πιο ρυπογόνες δραστηριότητες όσον αφορά στην παραγωγή εκβολάδων (στείρων): 6.5 εκατομμύρια τόνοι μεταλλεύματος εξορύσσονται για την παραγωγή ενός τόνου χρυσού.⁵⁸ Η άλλη σημαντική πλευρά των ειδικών επιπτώσεων της συγκεκριμένης μεταλλευτικής δραστηριότητας στο περιβάλλον είναι η προσθήκη ιδιαίτερα τοξικών χημικών ουσιών για την απομόνωση του μετάλλου από τα οποία, όπως ήδη αναφέρθηκε, ξεχωρίζει τόσο για τις επιπτώσεις του, όσο και για τις αντιδράσεις που προκαλεί η χρήση του, το κυάνιο.

Η βιομηχανία χρυσού, δέχεται σφοδρές κριτικές από μη κυβερνητικές οργανώσεις και αντιμετωπίζει την αντίθεση τοπικών κοινοτήτων στα επενδυτικά της σχέδια σε παγκόσμιο επίπεδο, τόσο για τις διαστάσεις των επιπτώσεων της ως δραστηριότητα στο περιβάλλον και στην υγεία, όσο και για την χρησιμότητα της και το αν συμβαδίζει με την έννοια της αειφορικής ανάπτυξης, που γίνεται προσπάθεια να ενσωματωθεί από τις κυβερνήσεις των κρατών. Το επενδυτικό πλάνο της εταιρείας TVX-Gold για το μεταλλείο του Kasperske Hory στην περιοχή της Βοημίας στην Τσεχία δεν έγινε ποτέ πραγματικότητα καθώς συνάντησε την αντίδραση των κατοίκων της περιοχής.⁵⁹ Το εργοστάσιο της Eurogold στην Πέργαμο της Τουρκίας ουσιαστικά δεν λειτούργησε ποτέ, καθώς μετά από την πολύχρονη και δυναμική αντίδραση των κατοίκων, το θέμα οδηγήθηκε στο Ανώτατο δικαστήριο της Τουρκίας, το οποίο ακύρωσε τις σχετικές άδειες.⁶⁰ Στην πόλη Esquel στην Αργεντινή, στην Γη του Πυρός, οι κάτοικοι της μικρής πόλης μετά από πολλές κινητοποιήσεις, με δημοψήφισμα αποφάσισαν με ποσοστό 85% να μην αποδεχτούν το επενδυτικό πλάνο της Καναδικής εταιρείας Meridian Gold για την δημιουργία εργοστασίου χρυσού στην περιοχή τους.⁶¹ Κι αυτές είναι ενδεικτικά μόνο λίγες από τις περιπτώσεις που παρουσιάζονται σε παγκόσμιο επίπεδο και αφορούν στην αντιπαράθεση εταιρειών χρυσού με τους κατοίκους των τοπικών κοινωνιών.

Συνοψίζοντας τις απόψεις των επικριτών της βιομηχανίας χρυσού η κριτική τους αναφέρεται στα εξής::⁶²

• Την υποβάθμιση του περιβάλλοντος με τις παρακάτω διαστάσεις:

• Επιπτώσεις στα οικοσυστήματα από την βίαιη μεταβολή τους

• Επιπτώσεις στα οικοσυστήματα και στους οργανισμούς από τις τοξικές ουσίες που χρησιμοποιούνται για την επεξεργασία ή που απελευθερώνονται από τα αποσταθεροποιημένα μεταλλεύματα. Οι ουσίες αυτές επηρεάζουν το έδαφος, τα νερά και την ατμόσφαιρα.

• Μη αντιστρεπτή ανατροπή του υδρολογικού καθεστώτος από την εξόρυξη.

• Τους κινδύνους για την δημόσια υγεία από την χρήση των τοξικών στοιχείων αλλά όχι μόνον (επιβάρυνση της ατμόσφαιρας από σκόνη, μόλυνση των νερών κ.α.)

• Τη ζήτηση του χρυσού που θα μπορούσε να καλυφθεί από τα αχρησιμοποίητα αποθέματα που κατέχουν οι τράπεζες και οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί.

• Τη λειτουργία της βιομηχανίας, η οποία θα έπρεπε να λειτουργεί σύμφωνα με τις αυστηρότερες διατάξεις που διέπουν την χημική βιομηχανία και όχι να αντιμετωπίζεται ως μεταλλευτική δραστηριότητα αφού χρησιμοποιεί τέτοιες χημικές μεθόδους και σε τέτοια έκταση ώστε να κατατάσσεται ουσιαστικά στην πρώτη.

• Τα οικονομικά οφέλη από την δραστηριότητα αυτή δεν διαχέονται αρκετά στους άμεσα εμπλεκόμενους, που δεν είναι άλλοι από τους πληθυσμούς των εν λόγω περιοχών και οι οποίοι διαχρονικά καλούνται να πληρώσουν το κόστος.

• Τις περιοχές που χρησιμοποιούνται από την βιομηχανία μετά το πέρας των εργασιών και οι οποίες ουσιαστικά αφήνονται στην τύχη τους καθώς δεν υπάρχουν ουσιαστικά έργα αποκατάστασης, ενώ οι περιοχές αυτές χρήζουν συνεχούς πλέον διαχείρισης καθώς είναι διαταραγμένες και φιλοξενούν λίμνες απόθεσης αποβλήτων, οι οποίες είναι χημικά ασταθείς και ανά πάσα στιγμή μπορεί να έχουν διαρροές ή ολική κατάρρευση.

• Την δραστηριότητα αυτή καθ’ εαυτή, που αντιβαίνει στις βασικές αρχές της αειφόρου ανάπτυξης, καθώς πρόκειται για μη ανανεώσιμους φυσικούς πόρους, των οποίων τα κοιτάσματα εξαντλούνται. Επιπλέον μετά την εξόρυξη και την επεξεργασία το περιβάλλον των περιοχών που φιλοξενούν τέτοιες δραστηριότητες βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση που δεν μπορεί να υποστηρίξει οικονομικά τις μελλοντικές γενιές.

• Τις προστατευτικές ρυθμίσεις για το περιβάλλον, οι οποίες δεν είναι αρκετά αυστηρές, ενώ οι δραστηριότητες σε μεγάλο βαθμό εντοπίζονται σε χώρες που δεν έχουν ούτε το απαραίτητο νομικό πλαίσιο αλλά ούτε και την οικονομική άνεση να αρνηθούν ή να ελέγξουν τα επενδυτικά σχέδια και τέλος ούτε τα οργανωμένα κινήματα πολιτών, που θα μπορούσαν να αντιτάξουν τον λόγο και τα επιχειρήματα τους.

Από την άλλη πλευρά οι εταιρείες του κλάδου και οι οργανώσεις τους υποστηρίζουν τα εξής:⁶³

• Δεν υπάρχει σοβαρή επιβάρυνση του περιβάλλοντος ούτε κίνδυνοι για την δημόσια υγεία καθώς οι επιχειρήσεις παίρνουν όλα τα αναγκαία μέτρα και συμμορφώνονται με τους αυστηρούς κανονισμούς ή ακόμα υιοθετούν δικούς τους εθελοντικούς κώδικες «πράσινης» συμπεριφοράς.

• Η βιομηχανία χρυσού απασχολεί πολλούς εργαζομένους -ειδικευμένους και ανειδίκευτους- και συνεισφέρει στην τόνωση των οικονομιών των περιοχών στις οποίες δραστηριοποιείται, οι οποίες συνηθέστερα είναι περιοχές που έχουν οικονομικά προβλήματα και υψηλή ανεργία χωρίς εναλλακτικές διεξόδους ανάπτυξης.

• Ο χρυσός είναι ένα μέταλλο που ο άνθρωπος εξορύσσει εδώ και χιλιάδες χρόνια και με τις νέες τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται πρόκειται για μια ιδιαίτερα αποτελεσματική και επικερδή δραστηριότητα.

Μέθοδοι ανάκτησης χρυσού

Ήδη από τα τέλη του 19^ου αιώνα η κλασσική μέθοδος του βαρυτομετρικού διαχωρισμού για την ανάκτηση του χρυσού από τα κοιτάσματα του, ουσιαστικά εγκαταλείφτηκε καθώς εξαντλήθηκαν όλα τα πλούσια κοιτάσματα που περιείχαν χρυσό σε περιεκτικότητα και κατατομή τέτοια που να επιτρέπει τον διαχωρισμό του με την χρήση του νερού και της βαρύτητας.

Αργότερα εξελίχθηκε και χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος της αμαλγάμωσης με υδράργυρο (mercury amalgamation) για την ανάκτηση χρυσού από πετρώματα μετά τον τεμαχισμό τους σε μύλους. Η μέθοδος αυτή αν και έχει απαγορευτεί από πολλές χώρες του κόσμου για τις επικίνδυνες επιπτώσεις που έχει στο περιβάλλον, χρησιμοποιείται ακόμα σε κάποιες άλλες στην χειροτεχνική, μικρής κλίμακας εξόρυξη χρυσού (artisanal mining). Η ανάκτηση χρυσού με αυτόν τον τρόπο σήμερα εντοπίζεται κυρίως στην Λατινική Αμερική, όπου ειδικά για την περιοχή του Αμαζονίου έχει λάβει μεγάλες διαστάσεις, ως φαινόμενο και ως ζήτημα, και σε περιοχές της Αφρικής και της Ασίας. Υπολογίζεται ότι μ’ αυτόν τον τρόπο παράγονται ετησίως περίπου 225 τόνοι χρυσού και μόνο το 20% της παραγωγής αυτής διοχετεύεται στην αγορά από επίσημα κανάλια.⁶⁴ Η χρήση του υδραργύρου είναι εκτεταμένη σ’ αυτού του τύπου τις εκμεταλλεύσεις, γιατί παρέχει έναν εύκολα εφαρμόσιμο και σχετικά αποδοτικό τρόπο για την ανάκτηση του χρυσού κι επίσης γιατί ο υδράργυρος είναι πολύ φθηνό χημικό (1 κιλό υδράργυρου κοστίζει όσο ένα γραμμάριο χρυσού). Υπολογίζεται πως περίπου ένα κιλό υδραργύρου απελευθερώνεται στο περιβάλλον για κάθε κιλό παραγόμενου χρυσού με αυτήν την μέθοδο, με αποτέλεσμα την σοβαρή επιβάρυνση των περιοχών που φιλοξενούν τέτοιες δραστηριότητες από ένα στοιχείο γνωστό για την τοξικότητα του, χωρίς να λαμβάνονται ουσιαστικά μέτρα για τον περιορισμό της.⁶⁵

Για την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων χρυσού με τις περιεκτικότητες που αυτά έχουν, καθιερώθηκε η χρήση από την βιομηχανία υδατομεταλλουργικών μεθόδων που συνίστανται σε ένα στάδιο διύλισης, όπου ο χρυσός διαλύεται σε ένα υδάτινο μέσο και ένα επόμενο στάδιο όπου απομονώνεται συνήθως με την απορρόφηση του από ενεργό άνθρακα και μετέπειτα την συγκέντρωση του με καθίζηση ή ηλεκτρόλυση.

Για την διάλυση του χρυσού, που ως πολύτιμο μέταλλο δεν διαλύεται στο νερό, απαιτείται ένα ισχυρό συμπλοκοποιητικό (complexant) όπως το κυάνιο και ένα οξειδωτικό (oxidant) όπως το οξυγόνο. Αλλά συμπλοκοποιητικά μέσα χρησιμοποιούνται επίσης, αλλά δεν σχηματίζουν τόσο σταθερές ενώσεις με αποτέλεσμα να αυξάνεται το κόστος εφαρμογής αλλά και οι κίνδυνοι για το περιβάλλον καθώς η όλη διαδικασία απαιτεί πολύ πιο επιθετικές συνθήκες και ισχυρά οξειδωτικά για την επιτυχημένη δέσμευση του χρυσού.⁶⁶

Άλλες ουσίες που χρησιμοποιούνται διεθνώς είναι:⁶⁷

• Η θειουρία: με υψηλό κόστος εφαρμογής και την ουσία να θεωρείται ύποπτη καρκινογένεσης

• Το αλογόνο: με υψηλό κόστος και σοβαρά ζητήματα για την υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων

• Οι θειοθειικές ενώσεις: με υψηλό κόστος και τον πιθανό σχηματισμό εκρηκτικών ενώσεων.

Η βασικότερη όμως μέθοδος που χρησιμοποιείται σήμερα είναι αυτή της κυάνωσης στην οποία η ανάκτηση του χρυσού από το πέτρωμα επιτυγχάνεται με την προσθήκη ενός διαλύματος κυανίου.

Η μέθοδος της κυάνωσης

Μια και όπως σχολιάστηκε η μέθοδος αυτή είναι η επικρατέστερη διεθνώς, καθώς από τις 875 εκμεταλλεύσεις χρυσού και αργύρου διεθνώς, οι 460 χρησιμοποιούν κυάνιο,⁶⁸ αλλά και αυτή που εγείρει τις περισσότερες αντιδράσεις, θα εξετασθεί χωριστά και αναλυτικά, αφού άλλωστε είναι αυτή που προτάθηκε τελικώς για εφαρμογή στο επενδυτικό πλάνο της Ολυμπιάδας.

Το κυάνιο με την μορφή διαλύματος κυανιούχου νατρίου (NaCN) χρησιμοποιείται και στην μεταλλουργία μη-πολύτιμων, βασικών μετάλλων όπως νικέλιο, κοβάλτιο, μολυβδένιο, χαλκός κ.α. αλλά σε μικρότερες σχετικά ποσότητες και με διαφορετικό τρόπο απ’ ότι στην μεταλλουργία των πολύτιμων μετάλλων, καθώς στην πρώτη περίπτωση χρησιμοποιείται κατά την άλεση και την συμπύκνωση για να διαχωρίσει τα επιθυμητά από τα ανεπιθύμητα μέταλλα.⁶⁹ Η μέθοδος της κυάνωσης στην οποία αναφέρεται το κείμενο εφεξής, αφορά μόνο στα πολύτιμα μέταλλα χρυσό και άργυρο.

Στην επεξεργασία του χρυσού ένα αραιό διάλυμα κυανιούχου νατρίου (0.03-0.05% σε NaCN ή συγκέντρωση κυανίου 300-500 mg/lt.) είτε ψεκάζεται πάνω στο χρυσοφόρο μετάλλευμα, το οποίο αφού έχει αλεσθεί και κομματιαστεί έχει τοποθετηθεί σε σωρούς σε εξωτερικό χώρο (heap leaching method), είτε αναμιγνύεται με το αλεσμένο πέτρωμα μέσα σε κλειστές δεξαμενές (vat leaching method).⁷⁰

Και στις δύο παραλλαγές της μεθόδου, η βασική αρχή είναι πως το διάλυμα κυανίου περνώντας μέσα από το μετάλλευμα, δεσμεύει ακόμα και τα μικροσκοπικά (minute) τεμάχια χρυσού, σε ένα υδατοδιαλυτό σύμπλοκο (complex) κυανίου-χρυσού, από το οποίο μπορεί σε άλλο στάδιο της διαδικασίας ή και παράλληλα να απομονωθεί ο χρυσός. Για την τελική απομόνωση του χρυσού απαιτείται περαιτέρω επεξεργασία, που μπορεί να είναι με ενεργό άνθρακα, θερμική, με ηλεκτρόλυση κ.α.⁷¹ Το κυάνιο χρησιμοποιείται με παρόμοιο τρόπο στην μεταλλουργία του ασημιού, ενώ σε πολλές περιπτώσεις, όπως της προτεινόμενης για την Ολυμπιάδα, μετά την εφαρμογή της μεθόδου λαμβάνεται ένα κράμα χρυσού και αργύρου.⁷²

Heap leaching Method

Αυτή η μέθοδος της κυάνωσης είναι η επικρατέστερη διεθνώς, καθώς η εφαρμογή της απαιτεί μικρότερη επένδυση κεφαλαίου και -αν και έχει μειωμένη αποτελεσματικότητα αφού ανακτάται το 50-75% του χρυσού και είναι αργή μέθοδος- είναι γενικά προτιμητέα μέχρι σήμερα, ειδικά σε περιοχές του «αναπτυσσόμενου» κόσμου καθώς το κόστος εφαρμογής της είναι σχετικά πολύ μικρό.⁷³ Η εφαρμογή της μεθόδου αυτής, γίνεται σε ανοικτούς χώρους, όπου έχει αποτεθεί πάνω σε ειδικές μεμβράνες συνθετικές ή μη το τεμαχισμένο υλικό ενώ μετά τον ψεκασμό του μεταλλεύματος, το διάλυμα που περιέχει το σύμπλεγμα κυανίου-χρυσού συλλέγεται από την μεμβράνη και οδηγείται για περαιτέρω επεξεργασία. Η μέθοδος εφαρμόζεται συνήθως μαζί με επιφανειακή εξόρυξη (open pit) της οποίας οι αρνητικές επιπτώσεις ήδη έχουν επισημανθεί.

Σ’ αυτήν την περίπτωση, εμπεριέχεται πιο έντονα η πιθανότητα διαρροών ή υπερχειλίσεων, καθώς οι αστάθμητοι παράγοντες είναι περισσότεροι σε ένα ανοικτό σύστημα και όπως είναι γνωστό στους επιστημονικούς κύκλους, καμία μεμβράνη δεν είναι απόλυτα αδιαπέρατη διαχρονικά ενώ ο κίνδυνος διαρροών είναι πολύ σοβαρότερος όταν δεν έχει γίνει σωστή τοποθέτηση της μεμβράνης.⁷⁴

 

Vat Leaching Method

Η μέθοδος αυτή λαμβάνει χώρα σε κλειστές δεξαμενές, όπου αναμιγνύεται το πέτρωμα με το διάλυμα κυανίου και ένα μίγμα από στερεά και υγρά απόβλητα-τέλματα εναποτίθενται σε λίμνες απόθεσης αποβλήτων. Ένα μέρος από τα τέλματα ανακυκλώνεται και επαναχρησιμοποιείται, ενώ συχνά πριν από την απόθεση τα απόβλητα δέχονται κάποια επεξεργασία. Περιβαλλοντικά η μέθοδος έχει πλεονεκτήματα σε σχέση με την προηγούμενη, κυρίως γιατί δεν υπάρχουν διεργασίες που λαμβάνουν χώρα σε εξωτερικούς χώρους, αλλά αναφέρεται πως συχνά σ’ αυτές τις εγκαταστάσεις χρησιμοποιούνται ισχυρότερα διαλύματα κυανίου.⁷⁵

Το κυάνιο ειδικά με την δεύτερη μέθοδο, ενώνεται έως και με το 97% του περιεχόμενου χρυσού, ακόμα και με τα μικροσκοπικά του τεμάχια, με αποτέλεσμα να είναι σήμερα το πιο αποτελεσματικό χημικό για την απομόνωση του πολύτιμου μετάλλου και να επιτρέπει την επεξεργασία ιδιαίτερα φτωχών κοιτασμάτων. Η μέθοδος της κυάνωσης αν και χρησιμοποιείται ήδη από τα τέλη του 19^ου αιώνα, επικράτησε διεθνώς σταδιακά μετά την δεκαετία του 1960, αφού προωθήθηκε από την Δημόσια Υπηρεσία Μεταλλείων των ΗΠΑ (United States Bureau of Mines) για να αντικαταστήσει την μέθοδο της αμαλγάμωσης που ήταν λιγότερο αποτελεσματική.⁷⁶ Η χρήση της μεθόδου έδωσε σημαντική ώθηση στην βιομηχανία χρυσού, η οποία αναπτύχθηκε έντονα τις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα εκμεταλλευόμενη νέα κοιτάσματα με μικρές περιεκτικότητες, τα οποία θεωρούνταν οικονομικά μη αποδοτικά παλαιότερα, αλλά και με την εφαρμογή της μεθόδου σε παλαιότερες εκμεταλλεύσεις και στα τέλματα τους (tailings) τα οποία περιέχουν χρυσό σε περιεκτικότητες που είναι πλέον οικονομικά εκμεταλλεύσιμες. Εκτός από τα νέα πεδία λοιπόν, πολλές περιοχές με ιστορικές εκμεταλλεύσεις χρυσού ή άλλων μεταλλοφόρων κοιτασμάτων που όμως περιέχουν χρυσό μπήκαν ξανά στην παραγωγή.⁷⁷

Η χρήση όμως αυτής της μεθόδου έχει προκαλέσει σοβαρές αντιπαραθέσεις της βιομηχανίας χρυσού τόσο με τοπικές κοινότητες όσο και με οικολογικές, μη-κυβερνητικές οργανώσεις σε ολόκληρο τον κόσμο. Αυτό οφείλεται στις αποδεδειγμένα αρνητικές επιδράσεις της μεθόδου στο περιβάλλον και στην υγεία των πολιτών, στην αυξημένη ανησυχία του κοινού για την χρήση της μεθόδου μετά από τα σοβαρά, ευρέως γνωστά ατυχήματα των τελευταίων δέκα ετών που συνδέονται με το κυάνιο και τέλος στην αρνητικά φορτισμένη ιστορία του κυανίου.

Το κυάνιο

Χρήσεις

Συνήθως με τον γενικό όρο κυάνιο (cyanide) αναφερόμαστε σε ένα πλήθος χημικών ενώσεων τόσο φυσικές όσο και ανθρωπογενείς, που περιέχουν την χημική ομάδα CN, η οποία αποτελείται από ένα άτομο άνθρακα και ένα άτομο αζώτου. Το κυάνιο σε φυσικές μορφές και ελάχιστες ποσότητες, εντοπίζεται σε αρκετά φυτά των οποίων οι καρποί είναι φαγώσιμοι όπως τα αμύγδαλα, κάποια είδη φασολιών (lima beans, Soya beans) τα κουκούτσια από το βερίκοκο και το ροδάκινο, το μπαμπού, το σόργο, στις ρίζες του cassava ενός φυτού της Αφρικής⁷⁸ καθώς και σε άλλα φυτά και βακτήρια του εδάφους, ενώ στην βιβλιογραφία αναφέρεται πως ασπόνδυλοι οργανισμοί και κάποια είδη κυανο-πράσινων φυκών (blue-green algae) παράγουν ελεύθερο κυάνιο και άλλες ενώσεις του.⁷⁹

Οι παραγόμενες από την βιομηχανία χημικές ενώσεις του κυανίου χρησιμοποιούνται κατά 80% στην παρασκευή οργανικών χημικών όπως νιτρίλια (nitriles), νάιλον και ακρυλικά πλαστικά, στην σκλήρυνση του ατσαλιού, στις επιμεταλλώσεις, στην εκτύπωση φωτογραφιών, ως ζιζανιοκτόνα, ως συγκολλητικά και σε άλλες βιομηχανικές χρήσεις εκτός από την χρήση τους στην εξορυκτική βιομηχανία.⁸⁰ Από την ετήσια παραγωγή υδροκυανίου που φτάνει τα 1.4 εκατομμύρια τόνους, το 13% μετατρέπεται σε κυανιούχο νάτριο και χρησιμοποιείται στην εξόρυξη χρυσού και ασημιού.⁸¹

Τοξικότητα - ΙΣΤΟΡΙΑ

Η τοξικότητα του κυανίου για τους ανθρώπινους οργανισμούς είναι φορτισμένη με το ψυχολογικό βάρος μιας ιστορικής του χρήσης. Το κυάνιο χρησιμοποιήθηκε από τους Ναζί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Auschwitz, Birkenau και Majdanec για τις μαζικές δολοφονίες Εβραίων, Τσιγγάνων και αντιφρονούντων στους θαλάμους αερίων. Η δραστική ουσία του Zyclon B, του χημικού που χρησιμοποιούνταν δεν ήταν άλλη από το υδροκυάνιο, το οποίο χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα σε κάποιες περιοχές του κόσμου για εκτελέσεις μελλοθάνατων και σε μαζικές ή μη αυτοκτονίες. Το ιδιαίτερα τοξικό χλωριούχο κυάνιο (cyanogen chloride) χρησιμοποιήθηκε στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο στο πλαίσιο του χημικού πολέμου.⁸² Είναι δικαιολογημένο λοιπόν το γεγονός ότι λόγω αυτών του των χρήσεων το κυάνιο είναι φορτισμένο αρνητικά στην συνείδηση των πολιτών.

Το κυάνιο είναι θανατηφόρο ακόμα και σε πολύ μικρές ποσότητες για τους ανθρώπινους οργανισμούς. Μια κουταλιά ενός διαλύματος 2% κυανίου μπορεί να σκοτώσει έναν ενήλικα, ενώ η λήψη HCN από το στόμα είναι θανατηφόρα για τους ανθρώπους σε δόσεις 1-3 mg ανά κιλό σωματικού βάρους που αντιστοιχεί ουσιαστικά σε μια ποσότητα από 50 έως 200 mg ανά άτομο, το οποίο είναι σε μέγεθος όσο ένας κόκκος ρυζιού.⁸³ Η θανατηφόρα δράση τoυ κυανίου οφείλεται στο ότι δεσμεύει το ένζυμο chytochrome oxidase, το οποίο είναι υπεύθυνο για την μεταφορά ηλεκτρονίων στα μιτοχόνδρια κατά τον σχηματισμό του ATP προκαλώντας ουσιαστικά ασφυξία στα κύτταρα τα οποία δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν το οξυγόνο που περιέχεται στο αίμα. Η έλλειψη διαθέσιμου οξυγόνου προκαλεί την αλλαγή από αερόβιο σε αναερόβιο μεταβολισμό, που με την σειρά του οδηγεί στην συσσώρευση lactate στο αίμα. Ο συνδυασμός της κυτταρικής ασφυξίας και της οξείδωσης του lactate επιφέρει την κατάπτωση του κεντρικού νευρικού συστήματος και τον θάνατο.⁸⁴ Τα πρώτα συμπτώματα από την έκθεση στο κυάνιο που προκαλούνται σε επίπεδα συγκέντρωσης 20-40 ppm αέριου υδροκυανίου, αναφέρονται στο κεντρικό νευρικό σύστημα, στο αναπνευστικό και στο καρδιομυικό και συνίστανται σε δυσκολίες στην αναπνοή, πόνους στην καρδιά, εμετούς, αλλοιώσεις στο αίμα, πονοκεφάλους και πρήξιμο του θυρεοειδούς αδένα, ενώ από την έκθεση σε μεγαλύτερες συγκεντρώσεις επέρχεται κόμμα και θάνατος ακόμα και μέσα σε λίγα λεπτά.⁸⁵ Ο ανθρώπινος οργανισμός έχει μηχανισμούς που αποτοξικοποιούν το κυάνιο μετατρέποντας το σε θειοκυάνιο το οποίο είναι 7 φορές λιγότερο τοξικό και απεκκρίνεται από το ουροποιητικό σύστημα μέσα στις επόμενες μέρες από την έκθεση. Αν όμως η έκθεση είναι χρόνια παρά την μικρότερη τοξικότητα του η παρουσία του θειοκυανίου μπορεί να επηρεάσει σοβαρά τον θυρεοειδή.⁸⁶

 

Τοξικότητα για τα ψάρια και τους υδατικούς οργανισμούς

Οι υδατικοί οργανισμοί και πιο συγκεκριμένα τα ψάρια είναι η κατηγορία οργανισμών που είναι πιο ευαίσθητη από οποιαδήποτε άλλη και επηρεάζονται περισσότερο και πιο εύκολα από την παρουσία υψηλών συγκεντρώσεων κυανίου στο νερό. Χαρακτηριστικό είναι ότι τα ψάρια πεθαίνουν από συγκεντρώσεις κυανίου στο επίπεδο των μικρογραμμαρίων ανά λίτρο (μg/lt) ενώ οι θάνατοι πουλιών και θηλαστικών συμβαίνουν στο επίπεδο των μιλιγραμμαρίων ανά λίτρο (mg/lt.).⁸⁷ Γι’ αυτόν τον λόγο η διάσταση της τοξικότητας του κυανίου που αναδεικνύεται περισσότερο και για την οποία υπάρχουν περισσότερα στοιχεία, είναι αυτή της επίδρασης του στα ψάρια. Άλλωστε οι εικόνες από τα ατυχήματα που περισσότερο σοκάρουν την κοινή γνώμη είναι αυτές των τόνων νεκρών ψαριών που επιπλέουν στα νερά των ποταμών τα οποία έχουν ρυπανθεί από κυάνιο.

Η άμεση-οξεία (acute) τοξικότητα αναφέρεται στις συγκεντρώσεις εκείνες του κυανίου που οδηγούν σε θάνατο παραπάνω από το 50% του εξεταζόμενου πληθυσμού μέσα σε 96 ώρες. Η χρόνια έκθεση αναφέρεται σε μη θανατηφόρες συγκεντρώσεις και τα συμπτώματα μπορεί να διαρκέσουν και δέκα μέρες μετά από μια διαρροή και μακροπρόθεσμα μπορεί να επηρεάσει την αναπαραγωγή, την φυσιολογία και τα επίπεδα ενεργητικότητας για πολλά είδη ψαριών και άρα να απειλήσει την βιωσιμότητα των ειδών και πληθυσμών.⁸⁸

Οι χρόνιες τοξικές επιπτώσεις στα ψάρια αναφέρονται σε συγκεντρώσεις ελεύθερου κυανίου από 5 έως 20 μg/lt, ενώ τα επίπεδα που ορίζουν την άμεση τοξικότητα κυμαίνονται από 20-640 μg/lt για τα διάφορα είδη ανάλογα με την ευαισθησία τους. Οι πρώτες επιπτώσεις όμως από την έκθεση σε κυάνιο που παρατηρούνται στα περισσότερα είδη ψαριών ξεκινούν από συγκεντρώσεις 5-7.2 μg/lt και αφορούν στην μείωση της κολυμβητικής ικανότητας και την αρνητική επίδραση στην αναπαραγωγή.⁸⁹

Τα ασπόνδυλα που συναντώνται στα υδατικά οικοσυστήματα είναι και αυτά ιδιαίτερα ευαίσθητα στην παρουσία του ελεύθερου κυανίου και μια γενική εικόνα είναι πως παρουσιάζουν μη θανατηφόρα συμπτώματα σε συγκεντρώσεις 18-43 μg/lt ελεύθερου κυανίου και θανατηφόρα συμπτώματα στα 30-100 μg/lt .⁹⁰

Τα φύκη και τα μακρόφυτα μπορούν να ανεχτούν πολύ μεγαλύτερες συγκεντρώσεις ελεύθερου κυανίου στο περιβάλλον τους και σε γενικές γραμμές δεν αντιμετωπίζουν δυσμενείς επιπτώσεις ακόμη και σε συγκεντρώσεις 160 μg/lt, αλλά οι διαφορετικές ευαισθησίες στο κυάνιο μπορεί να οδηγήσουν σε αλλαγές στην φυτοκοινότητα προς όφελος των ανεκτικότερων ειδών.⁹¹

Η τοξικότητα του κυανίου για την υδάτινη ζωή και κυρίως για τα ψάρια είναι συνεπώς σημαντική, ενώ στην τροφική αλυσίδα δηλητηριάσεις μπορεί να παρατηρηθούν και σε πουλιά που τρέφονται από ψάρια⁹² αν και υπάρχουν πολλές μελέτες που υποστηρίζουν το αντίθετο.⁹³

Τοξικότητα στα πουλιά και τα θηλαστικά

Το ζήτημα της τοξικότητας του κυανίου για τα μεταναστευτικά πουλιά και τα νεροπούλια αναδείχτηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’90 καθώς στην Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία παρατηρούνταν θάνατοι πουλιών που σταματούσαν για τροφή ή νερό στις δεξαμενές απόθεσης κυανιούχων αποβλήτων ορυχείων χρυσού ή αργύρου. Όπως αναφέρεται «αυτή η περιβαλλοντική ανησυχία ουσιαστικά σβήστηκε μετά από την διμερή προσπάθεια της βιομηχανίας και των κυβερνήσεων» καθώς εφαρμόστηκαν δίχτυα ή φουσκωμένες μπάλες σε κάποιες δεξαμενές ενώ σε άλλες περιπτώσεις μειώθηκε μετά από επεξεργασία το επίπεδο των κυανιόντων που περιέχονταν στα απόβλητα.⁹⁴

Δεν υπάρχει ένα σαφές όριο στην βιβλιογραφία για τα θανατηφόρα επίπεδα του κυανίου. Αναφέρεται πως η οξεία τοξικότητα για τα πουλιά κυμαίνεται από 0.8 mg ανά κιλό σωματικού βάρους (American racing pigeon) έως 11.1 mg για τα οικιακά κοτόπουλα ενώ ο θάνατος επέρχεται σε 15-30 λεπτά. Αναφέρεται ακόμα πως η είσοδος κυανίου στον οργανισμό μπορεί και να προκαλέσει θάνατο αρκετά αργότερα γεγονός που εικάζεται πως οφείλεται στην διάσπαση του κυανίου στις όξινες συνθήκες του στομάχου των πουλιών.⁹⁵ Η μη θανατηφόρα επίδραση του κυανίου στα πουλιά δεν έχει επαρκώς μελετηθεί και δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία.

Στην Nevada 10.000 ζώα πουλιά και θηλαστικά πέθαναν μεταξύ του 1986 και του 1991 μετά από την κατάποση τέτοιων διαλυμάτων.⁹⁶ Η αναφορά στην τοξικότητα του κυανίου για τα θηλαστικά, αναφέρεται κυρίως στην κατανάλωση κυανογόνων φυτών, όπως σόργο, γρασίδια του Σουδάν και καλαμπόκι, τα οποία περιέχουν μεγαλύτερες συγκεντρώσεις κυανίου την περίοδο της ανθοφορίας τους και όταν καταναλώνονται από τα κτηνοτροφικά ή άγρια ζώα τα επηρεάζουν αρνητικά ενώ μπορεί να επιφέρουν και τον θάνατο.

Δεν υπάρχει συμφωνία στην βιβλιογραφία όσον αφορά στα στοιχεία που αποδεικνύουν την συσσώρευση κυανίου στους οργανισμούς και την μεταφορά του μέσω της τροφικής αλυσίδας. Έτσι σε πολλές μελέτες, η χρόνια τοξικότητα του στους οργανισμούς αυτούς θεωρείται αμελητέα. Υπάρχει όμως και η άποψη που υποστηρίζει πως «το κυάνιο μπορεί να μεταφερθεί μέσα από την τροφική αλυσίδα, για παράδειγμα σε πουλιά και θηλαστικά που τρέφονται από ψάρια, οπότε και μπορεί να επηρεάσει σοβαρά και να αποσταθεροποιήσει την πληθυσμιακή ισορροπία και βιοποικιλότητα».⁹⁷

Είναι σημαντικό να σημειωθεί πως παρατηρούνται πολλές επιμέρους διαφωνίες στην βιβλιογραφία για την τοξικότητα των διάφορων ενώσεων του κυανίου. Διαφαίνεται έντονα ο χωρισμός των μελετών σε δύο κατηγορίες:: σ’ αυτές που πραγματοποιούνται για λογαριασμό της βιομηχανίας ή χρηματοδοτούνται από την βιομηχανία και σε κάποιες άλλες μελέτες που κατά κάποιο τρόπο μπορεί να υποστηριχθεί πως συντάσσονται με το οικολογικό κίνημα το οποίο εναντιώνεται στις πρακτικές της βιομηχανίας.⁹⁸ Οι μεν πρώτες όσον αφορά σ’ αυτό το θέμα αναφέρουν πως η τοξικότητα των άλλων μορφών του κυανίου πλην του ελεύθερου και ολικού κυανίου είναι αμελητέα και άρα δεν έχουν σημαντικές επιπτώσεις στους οργανισμούς, οι δε δεύτερες υποστηρίζουν πως η γνώση μας είναι περιορισμένη όσων αφορά στις άλλες μορφές κυανίου και την τοξικότητα τους κυρίως σε μακροπρόθεσμη βάση, ενώ υπάρχουν βάσιμες ενδείξεις που διαβάλουν την αξιοπιστία της άποψης που υποστηρίζει την μη τοξικότητα.

Παραπάνω έγινε μια προσπάθεια να αναφερθούν οι διαστάσεις της τοξικότητας για τις οποίες υπάρχει κοινή αποδοχή και δεν έγινε απόπειρα να εξετασθεί το ζήτημα, του οποίου κάποιες διαστάσεις αναδεικνύονται μέσα από την διερεύνηση της βασικής χημείας του κυανίου.

 

Σημειώσεις για την χημική συμπεριφορά του κυανίου

Στο ευαίσθητο ζήτημα της –κατά κοινή ομολογία- σύνθετης χημικής συμπεριφοράς του κυανίου, παρατηρούνται σημαντικές διαφωνίες στην βιβλιογραφία που αφορούν μια σειρά από καίρια θέματα για την κατανόηση της και τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει το κυάνιο στις διάφορες μορφές του στους οργανισμούς και τα οικοσυστήματα. Το ζήτημα αυτό αν και παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, δεν θα παρουσιαστεί στα πλαίσια της εργασίας αυτής, καθώς πρόκειται για ένα ειδικό ζήτημα, με πολλές επιμέρους διαστάσεις που αφορούν στην χημεία του κυανίου. Θα αναφερθούν εδώ συνοπτικά μόνον τα επίπεδα στα οποία εντοπίζονται αυτές οι διαφωνίες για μια στοιχειώδη εισαγωγή στο θέμα: ⁹⁹

• Υπάρχει διαφωνία για το εάν οι μετρήσεις των διάφορων μορφών του κυανίου και η παρακολούθηση και ανάλυση για το κυάνιο στις μεταλλευτικές περιοχές αντικατοπτρίζουν την ακριβή εικόνα της κατάστασης ή δίνουν μια απλοποιητική και συνεπώς άστοχη εικόνα. Η διαφωνία αυτή προκύπτει λόγω της σύνθετης χημικής συμπεριφοράς του κυανίου το οποίο μεταπίπτει από ελεύθερο κυάνιο σε μια σειρά από ενώσεις του κυανίου (cyanide compounds), σύμπλοκα του κυανίου (cyanide complexes) και σχετικές με το κυάνιο ενώσεις (cyanide related compounds). Οι μεταπτώσεις ανάμεσα στις μορφές του κυανίου αποτελούν ένα βασικό σημείο διαφωνίας.

• Η τοξικότητα των διάφορων μορφών και ενώσεων του κυανίου και ειδικά η χρόνια τοξικότητα ορισμένων ενώσεων (κυρίως των συμπλεγμάτων του κυανίου) είναι άλλο ένα σημείο τριβής ανάμεσα στους επιστήμονες που μελετούν το ζήτημα.

• Οι διαδικασίες που παρουσιάζονται από κάποιους μελετητές ως διαδικασίες αποτοξικοποίησης λόγω και των παραπάνω διαφωνιών δεν είναι αποδεκτές ως τέτοιες από άλλους.

• Διαφωνίες παρουσιάζονται επίσης όσον αφορά στους ρυθμούς αποδόμησης των ενώσεων του κυανίου και την επίδραση που έχουν σε αυτούς οι μεταβολές του καιρού και οι κλιματολογικές συνθήκες των διάφορων περιοχών.

• Τέλος δεν υπάρχει συμφωνία στην βιβλιογραφία όσον αφορά στα στοιχεία που αποδεικνύουν την συσσώρευση κυανίου στους οργανισμούς και την μεταφορά του μέσω της τροφικής αλυσίδας. Έτσι σε πολλές μελέτες, η χρόνια τοξικότητα του στους οργανισμούς αυτούς θεωρείται αμελητέα. Υπάρχει όμως και η άποψη που υποστηρίζει πως το κυάνιο μπορεί να μεταφερθεί μέσα από την τροφική αλυσίδα, για παράδειγμα σε πουλιά και θηλαστικά που τρέφονται από ψάρια, οπότε και μπορεί να επηρεάσει σοβαρά και να αποσταθεροποιήσει την πληθυσμιακή ισορροπία και βιοποικιλότητα.

Η ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΕΛΕΤΗΣ - ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ

Η περιοχή μελέτης βρίσκεται στην Βόρεια Ελλάδα, στην κεντρική Μακεδονία και πιο συγκεκριμένα στην Βορειοανατολική Χαλκιδική, στην δυτική- νοτιοδυτική ακτή του Στρυμονικού κόλπου ή κόλπου του Ορφανού. Σε μεγάλο βαθμό ο χώρος αυτός ταυτίζεται με την λεγόμενη «προ του Άθου» περιοχή καθώς ουσιαστικά αποτελεί την Βάση της χερσονήσου του Άθου. Κυρίαρχος ορεινός σχηματισμός μέσα στα όρια της περιοχής είναι το Στρατωνικό Όρος που καταλήγει στο ακρωτήριο του Στρατωνίου ή ακρωτήρι Ελεύθερο, το οποίο διαχωρίζει τον Στρυμονικό από τον Ακάνθιο κόλπο ή κόλπο της Ιερισσού. Eκτός των ορίων, στα Δυτικά βρίσκεται το Όρος Χολομώντας ενώ στα βόρεια το όρος Κερδύλιο. Ανάμεσα στο Κερδύλιο και στο Στρατωνικό όρος, από τα στενά της Ρεντίνας περνάει ο ποταμός Ρήχιος, μέσω του οποίου παροχετεύονται τα νερά της Λίμνης Βόλβης στον Στρυμονικό κόλπο.

Είναι σημαντικό σ’ αυτό το σημείο, να γίνει σαφές το ότι δεν είναι θεμιτή η αντιμετώπιση όλης της περιοχής ως ενιαίου χώρου κι αυτό γιατί, τόσο σε φυσικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο, οι υποπεριοχές που αναφέρθηκαν έχουν διαφορετικά επιμέρους χαρακτηριστικά με διαφορετικό σημαίνον βάρος για τους στόχους της μελέτης, τα οποία δεν είναι σκόπιμο να συγκαλυφθούν κάτω από γενικεύσεις. Θα επιχειρηθεί μια κοινή παράθεση χαρακτηριστικών εκεί όπου είναι δυνατόν και διαχωρισμός σε επιμέρους υποσύνολα όπου αυτό δεν αποδίδει σαφή εικόνα.

Σε επίπεδο φυσικής ενότητας, το ισχυρό ανάγλυφο κατατέμνει σε πολλές φυσικές υποενότητες τον χώρο, από τις οποίες διακρίνουμε δύο σημαντικές ευρύτερες λεκάνες απορροής. Η πρώτη λεκάνη καταλήγει στις ακτές της Ολυμπιάδας διασχίζοντας την πεδιάδα της, πριν αποφορτιστεί στον Στρυμονικό κόλπο. Εκτείνεται σε βάθος με κατεύθυνση δυτική-νοτιοδυτική, πλησιάζοντας την έδρα της κοινότητας Βαρβάρας στις παρυφές του κεντρικού Στρατωνικού Όρους. Επιμέρους υδρολογικές λεκάνες απορροής στα πλαίσια της παραπάνω ορίζονται από τα ρέματα: Μαυρόλακκας, Ξηρόλακκας και Μπασδέκη Ρέμα, τα οποία καταλήγουν στην πεδιάδα της Ολυμπιάδας ενώ στην ίδια ευρεία ενότητα ανήκουν και πολλά μικρότερα ρέματα, από τα οποία αναφέρονται μόνο τα ρέματα: Κηπουρίστρας, Καλαμούδι (ή Τσέρνοβο), Μπαξίνας Ρέμα και Τουρκόλακκας, αφού αποτέλεσαν εναλλακτικές θέσεις για την χωροθέτηση της λίμνης αποβλήτων. Όλα τα παραπάνω ρέματα, ορίζουν ένα υδρογραφικό δίκτυο δενδροειδούς μορφής και λειτουργούν ως χείμαρροι, ενώ μόνο ο Μαυρόλακκας έχει συνεχή ροή κατά την διάρκεια του έτους, λόγω της παροχέτευσης σ’ αυτόν των νερών των μεταλλείων.

Διοικητικά η λεκάνη αυτή περιλαμβάνει την κοινότητα Ολυμπιάδας και μεγάλα τμήματα της κοινότητας Βαρβάρας με τον οικισμό Καλύβια Βαρβάρας αλλά και περιφερειακά τμήματα των κοινοτήτων Σταγίρων και Στρατονίκης. Στα όρια αυτής της λεκάνης τοποθετούνται όλες οι δραστηριότητες του επενδυτικού σχεδίου της Ολυμπιάδας κι από εκεί απορρέει η σημαντικότητα της για την μελέτη.

Η δεύτερη σε σημασία λεκάνη απορροής απολήγει στις νότιες ακτές του Στρατωνίου, στον Κόλπο της Ιερισσού και εκτείνεται σε αρκετό βάθος με κατεύθυνση βόρεια-βορειοανατολική προς τις νότιες παρυφές του κεντρικού Στρατωνικού Όρους. Επιμέρους υδρολογικές λεκάνες ορίζονται από τα ρέματα Ασπρόλακκα και Κοκκινόλακκα, τα οποία συγκλίνουν λίγο πριν καταλήξουν στην θάλασσα. Για τον ίδιο με παραπάνω λόγο, από τα επιμέρους ρέματα αναφέρονται μόνο τα: Εκκλησιαστικός Μύλος (Πίτσαβα Λάκκος) και Τσαρκιά Λάκκος.

Διοικητικά η λεκάνη αυτή περιλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα των κοινοτήτων Στρατωνίου, Στρατονίκης και Σταγίρων με τους αντίστοιχους οικισμούς και μικρό τμήμα της κοινότητας Μεγάλης Παναγιάς. Στα όρια αυτής της λεκάνης τοποθετούνται οι εγκαταστάσεις που λειτούργησε η TVX Hellas και κάποιες από τις εναλλακτικές θέσεις για την εγκατάσταση της μεταλλουργικής μονάδας.

Οι κοινότητες Ασπροβάλτας, Βρασνών και Σταυρού ανήκουν σε διαφορετική χωρική ενότητα που εντοπίζεται στην πεδινή, παραλιακή έκταση της Δυτικής βάσης του Στρυμονικού κόλπου κοντά στην εκβολή του Ρήχιου ποταμού, ενώ η κοινότητα του Άνω Σταυρού βρίσκεται στην ίδια ενότητα αλλά στις ανατολικές παρυφές των ανατολικών απολήξεων του Όρους Χολομώντα και συγκεκριμένα του υψώματος Προφήτης Ηλίας.

ΦΥΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

Χερσαίο Περιβάλλον

Το βασικότερο χαρακτηριστικό της περιοχής, είναι το ότι ο τόπος είναι κατάφυτος, με φυτοκάλυψη ιδιαίτερα πυκνή, γεγονός που αποδίδεται σ’ ένα τοπικό βιοκλίμα, το οποίο χαρακτηρίζεται από μεγάλο ετήσιο εύρος έντονων βροχοπτώσεων.¹⁰⁰ Το ποσοστό της δασοκάλυψης στο σύνολο της περιοχής μελέτης, είναι το ιδιαίτερα υψηλό 65,27% της συνολικής έκτασης.¹⁰¹ Μέσω του ισχυρού αναγλύφου η περιοχή κατατέμνεται σε πολλές φυσικές υποενότητες δημιουργώντας εναλλαγές ήρεμου και έντονου τοπίου, σημεία με πανοραμική θέα και σε συνδυασμό με την εξαιρετική ποικιλότητα και ζωντάνια των δασικών οικοσυστημάτων συνθέτεται μια ιδιαίτερα όμορφη ορεινή ενδοχώρα. Η ανθρώπινη παρέμβαση δεν είναι ιδιαίτερα εμφανής και σε γενικές γραμμές το τοπίο δίνει την αίσθηση του παρθένου, εκτός από τις παραθαλάσσιες πεδινές εκτάσεις οι οποίες ειδικά στις βόρειες κοινότητες είναι σημαντικά διαταραγμένες από ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Ένα καλά αναπτυγμένο και πλούσιο υδρογραφικό δίκτυο χαρακτηρίζει την λοφώδη ημιορεινή ζώνη με βαθιές χαραδρώσεις κι απότομα πρανή, με πλήθος μικρών χειμάρρων και ρεμάτων που καταλήγουν σε χαμηλές λεκάνες, τροφοδοτώντας τους υπόγειους υδροφορείς η καταλήγοντας στην θάλασσα. Το παραθαλάσσιο τοπίο παρουσιάζει και αυτό εναλλαγές με τις βραχώδεις ακτές να διαδέχονται τους αμμώδεις κόλπους και την πυκνή βλάστηση να κατεβαίνει μέχρι την θάλασσα. Συνολικά η περιοχή χαρακτηρίζεται ημιορεινή-λοφώδης προς ορεινή περιλαμβάνει όμως και τις παραθαλάσσιες επίπεδες εκτάσεις με εμφανή την ανθρώπινη παρέμβαση που βρίσκονται στην Ασπροβάλτα, στον Σταυρό, στην Ολυμπιάδα στο Στρατώνι και νότια από αυτό.

H κυρίαρχη ορεινή μορφή -όπως αναφέρθηκε- είναι το Στρατωνικό Όρος, το οποίο έχει προταθεί προς ένταξη στο ευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000 λόγω της υψηλής οικολογικής και αισθητικής του αξίας.¹⁰² Σημειώνεται πως το Στρατωνικό, είναι η μόνη περιοχή της παράκτιας ζώνης του Στρυμονικού κόλπου, η οποία διατηρεί ακόμη υγιή φυσικά δάση.¹⁰³ Στο Στρατωνικό έχουν αναγνωρισθεί 15 διαφορετικά είδη οικοτόπων τα 8 από τα οποία ανήκουν στο παράρτημα Ι της οδηγίας 92/43. Ενδεικτικά μερικά από αυτά είναι οικότοποι οξιάς, καστανιάς πλατάνου και δρυός.¹⁰⁴

Η μεγάλη ποικιλία των δασικών οικοσυστημάτων αναφέρεται σε δάση φυλλοβόλων Οξιάς, Καστανιάς, Δρυός, δάση μικτών φυλλοβόλων με Ιταμους, Σκλήθρα, Φλαμουριές κ.α., λίγα δάση κωνοφόρων και θαμνώδεις εκτάσεις που καλύπτονται από αείφυλλα σκληρόφυλλα με κυρίαρχη την αριά ή κοινώς ονομαζόμενο πουρνάρι (Quercus ilex) αλλά και σχίνα, κέδρα, κουμαριές καθώς και φρυγανικά είδη: λαδανιές (Cistus sp.), γαλατσίδες (Euphorbia sp.) κ.α.¹⁰⁵ Χαρακτηριστική στο Στρατωνικό Όρος, είναι η εξάπλωση μέχρι τη θάλασσα της καστανιάς (Castanea sativa) και η παρουσία της οξιάς.

H αυξημένη φυτοκάλυψη, η ποικιλία και η ποιότητα του δασικού οικοσυστήματος συντηρούν μια πλούσια χλωρίδα αλλά και πανίδα. Στην περιοχή εντοπίσθηκαν τα παρακάτω είδη χλωρίδας με ιδιαίτερο ενδιαφέρον: Atropa bella-donna, Digitalis lanata, Digitalis viridiflora, Taxus baccata.¹⁰⁶

Όσον αφορά στην πανίδα της περιοχής ενδεικτικά αναφέρεται η παρουσία των παρακάτω θηλαστικών: Λύκος (Canis lupus), Τσακάλι (Canis aureus), Αγριογούρουνο (Sus scrofa), Ζαρκάδι (Capreolus capreolus), Βίδρα ( Lutra lutra) και Αγριόγατα (Felis silvestris).

Αναφορικά με την ορνιθοπανίδα, η περιοχή μελέτης φιλοξενεί ένα αρκετά αξιόλογο αριθμό ειδών αρπακτικών πουλιών και στρουθιόμορφων, για τα οποία σημαντικό ενδιαίτημα είναι τα Στενά της Ρεντίνας και κατά δεύτερο λόγο το Στρατωνικό Όρος. Ακόμη η περιοχή φιλοξενεί αρκετά είδη από θαλασσοπούλια για τα οποία η αξία του θαλάσσιου οικοσυστήματος του Στρυμονικού για τροφοληψία είναι σημαντική. Ενδεικτικά από τα είδη της ορνιθοπανίδας που παρατηρούνται, αναφέρουμε τα: Φιδαετός (Circaetus galicus), Σαίνι (Accipiter brevipes), Αετογερακίνα (Buteo rufinus), τους Δρυοκολάπτες Dendrocopos syriacus και Dendrocopus leucotos, και τα θαλασσοπούλια Θαλασσοκόρακας, (Phalacrocorax aristotelis) Χειμωνογλάρονο (Sterna scadvicensis) Μαυροκέφαλος Γλάρος (Larus melanocephalus).

Σχετικά με την πανίδα των αμφιβίων για τα οποία αναφέρεται «πως κατέχουν σημαντική και αναντικατάστατη θέση στα φυσικά οικοσυστήματα, συντελώντας στην σταθερότητα και ομαλή λειτουργίας τους…και στηρίζουν τους πληθυσμούς πολλών ερπετών, πτηνών και ορισμένων θηλαστικών» η παρουσία τους στην περιοχή μελέτης είναι έντονη.¹⁰⁷ Συγκεκριμένα στην περιοχή απαντώνται τα 8 από τα 17 είδη αμφιβίων που υπάρχουν στην Ελλάδα.¹⁰⁸ Ενδεικτικά αναφέρουμε: τη Σαλαμάνδρα (Salamandra salamandra), τον Λοφιοφόρο Τρίτωνα (Triturus cristatus), τον Χωματόφρυνο (Bufo bufo), και τον Πηδοβάτραχο (Rana dalmatica).

Τέλος στην περιοχή μελέτης βρέθηκαν 18 είδη ερπετών, από τα οποία τα 15 είδη απαντώνται στο Στρατωνικό Όρος. Ενδεικτικά αναφέρουμε τα: Πράσινη Σαύρα (Lacerta trilineata), Λαφιάτης (Elaphe quatorlineata) και Νερόφιδο (Natrix natrix) που είναι ενδημικά υποείδη στον ελλαδικό χώρο.

Η παλαιότερη και σύγχρονη μεταλλευτική δραστηριότητα έχει αφήσει τα σημάδια της στην περιοχή τα οποία όμως υπερκαλύπτονται -σε επίπεδο αίσθησης και εντύπωσης που αποκομίζει κανείς από την περιοχή- από την φυσικότητα της περιοχής. Όσον αφορά στην παλαιότερη δραστηριοποίηση, τα σημάδια της είναι κυρίως οι ονομαζόμενες στην περιοχή «σκουριές» που βρίσκονται σε διάφορες τοποθεσίες αλλά κυρίως δίπλα σε ρέματα και δεν είναι παρά αποθέσεις στείρων υλικών μετά την εκκαμίνευση του μεταλλεύματος, ενώ για το ερευνητικό μάτι διακρίνονται και παλιές στοές και ερείπια εγκαταστάσεων. Η δραστηριότητα αυτού του αιώνα φυσικά, έχει αφήσει πιο ορατά σημάδια που αφορούν στις υφιστάμενες και παλαιότερες εγκαταστάσεις, τις λίμνες αποβλήτων και τους σωρούς των μη χρησιμοποιούμενων υλικών της εξόρυξης, τα οποία περιγράφονται στο κεφάλαιο για την υφιστάμενη περιβαλλοντική κατάσταση.

Μιας και το θέμα της μελέτης, αφορά στην μεταλλευτική δραστηριότητα τη περιοχής, είναι σημαντική μια στοιχειώδης αναφορά στον γεωλογικό χαρακτήρα και την κοιτασματολογία της περιοχής ενδιαφέροντος. Γεωλογικά η περιοχή εντάσσεται στους πολυμεταμορφικούς κρυσταλλοσχιστώδεις σχηματισμούς της Σερβομακεδονικής ζώνης που καταλαμβάνει το βορειοανατολικό και ανατολικό τμήμα της Χαλκιδικής. Υπάρχει διαφοροποίηση στην υποκείμενη σειρά των Κερδυλίων που εκτείνεται στα βορειοανατολικά και στην τεκτονικά υπερκείμενη σειρά του Βερτίσκου που εκτείνεται δυτικά και νότια. Το όριο αυτών των δύο ενοτήτων τοποθετείται κατά μήκος του ανάστροφου ρήγματος Στρατωνίου-Πιαβίτσας-Βαρβάρας.¹⁰⁹ Τα πετρώματα της Σερβομακεδονικής Μάζας θεωρούνται από τα παλαιότερα των ελληνικών πετρωμάτων και η ηλικία τους ανάγεται στην προ-Κάμβριο εποχή. Λόγω της ηλικίας τους τα πετρώματα έχουν δεχτεί την επίδραση και των δύο βασικών ορογενετικών κύκλων, του Ερκύνιου και του Αλπικού με αποτέλεσμα την πολυμεταμόρφωση τους.¹¹⁰ Από τις γεωλογικές αυτές διαδικασίες προέκυψε και η πλούσια μεταλλοφορία της περιοχής. Η ενδεικτική αναφορά που ακολουθεί προέρχεται από την ΜΠΕ του έργου της Ολυμπιάδας και αφορά στο κοίτασμα της Ολυμπιάδας που εντοπίζεται στον κατώτερο ορίζοντα μαρμάρου, ο οποίος εμφανίζεται επιφανειακά 2 χλμ. δυτικά της ομώνυμης κοινότητας. Πρόκειται για συμπαγή και διάσπαρτη χρυσοφόρα, θειούχο μεταλλοφορία, υδροθερμικής προέλευσης. Κύρια ορυκτά του κοιτάσματος είναι ο σιδηροπυρίτης, ο αρσενοπυρίτης, ο γαληνίτης και ο σφαλερίτης, ενώ δευτερεύοντα ο τεταραεδρίτης, χαλκοπυρίτης, βουρνιτίτης, μπουλανζερίτης, μαρκασίτης, πυροττίτης και εναργίτης. Ο περιεχόμενος χρυσός είναι υπομικροσκοπικών διαστάσεων (<1μm) και κατανέμεται σε αναλογία 40% και 60% στα κρυσταλλικά πλέγματα του σιδηροπυρίτη και του αρσενοπυρίτη αντίστοιχα. Από την άποψη της ανακτησιμότητας του χρυσού, το μετάλλευμα της Ολυμπιάδας ανήκει στην κατηγορία των δυσκατέργαστων χρυσοφόρων μεταλλευμάτων. ¹¹¹

Εξετάζοντας παράλληλα τη σεισμικότητα της περιοχής, προκύπτει ότι η περιοχή έρευνας κατατάσσεται στην κατηγορία ΙV, ζώνη υψηλής επικινδυνότητας . Στην ευρύτερη περιοχή εντοπίζονται ισχυρές τεκτονικές γραμμές, διαφόρων διευθύνσεων, που συνδέονται άμεσα με τους καταστροφικούς και ρηγματογόνους σεισμούς του εικοστού αιώνα και πιθανότατα με την πλειονότητα των ιστορικών επεισοδίων.¹¹² Ο υπό μελέτη χώρος βρίσκεται ανάμεσα σε δύο περιοχές με μεγάλη συγκέντρωση επίκεντρων σεισμικών δονήσεων, του Αγίου όρους και των λιμνών Κορώνεια και Βόλβη.¹¹³

Τέλος το κλίμα της περιοχής είναι μεσογειακό ή μπορεί να θεωρηθεί και μεταβατικό μεταξύ του μεσογειακού και του ηπειρωτικού και το μέσο ετήσιο ύψος βροχής είναι 650 mm για την ημιορεινή ζώνη και 600mm για τις πεδινές περιοχές.¹¹⁴

Θαλάσσιο περιβάλλον

Οι πληροφορίες που αναφέρονται γι’ αυτό το σύστημα προέρχονται από το μοναδικό στην Ελλάδα Κέντρο Πληροφόρησης για την Παράκτια Ζώνη και αναφέρονται σ’ όλη αυτή την ενότητα του Στρυμονικού κόλπου και του κόλπου της Ιερισσού.

Στους κόλπους αυτούς, αναγνωρίσθηκαν τέσσερις τύποι θαλάσσιων οικοτόπων από τους επτά του παραρτήματος της οδηγίας 92/43 της ΕΟΚ.¹¹⁵ Ο τύπος οικοτόπου Λιβάδια του είδους Posidonia oceanica (Ποσειδωνία) (κωδ. 1120)¹¹⁶ που απαντά μόνο στην Μεσόγειο, αναφέρεται ως τύπος οικοτόπου προτεραιότητας, όσον αφορά τη διατήρηση του, λόγω της υψηλής οικολογικής και οικονομικής αξίας των λιβαδιών και της συνεχιζόμενης τάσης μείωσης τους. Κατά μήκος των ακτών της παράκτιας ζώνης του Στρατωνικού και μέχρι τον όρμο της Ολυμπιάδας, τα λιβάδια σχηματίζουν μια στενή ζώνη, ενώ αξιοσημείωτη είναι η απουσία τους στον Στρυμονικό κόλπο και λόγω της χρήσης αλιευτικών εργαλείων που εκτός των άλλων, συνέβαλαν στην εξαφάνιση τους.¹¹⁷

Το θαλάσσιο οικοσύστημα της περιοχής παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, τόσο για τα είδη και τους πληθυσμούς θαλάσσιων φυτών που φιλοξενεί, όπως για παράδειγμα τα φύκη και αγγειόσπερμα με πιο σημαντικά τα λιβάδια της Ποσειδωνίας, όσο και για την πανίδα, η οποία είναι πλούσια σε βενθικά και πελαγικά είδη. Αξιόλογος είναι ο αριθμός των ζωοβενθικών οργανισμών με 321 είδη, ενώ υπάρχουν 13 είδη πελαγικών ψαριών και από θηλαστικά η μεσογειακή φώκια (Monachus Monachus) και τρία είδη δελφινιών το Ρινοδέλφινο (Tursiops truncates), το Ζωνοδέλφινο (Stenella coeruleoalba), το Κοινό Δελφίνι (Delphinus delphis), και η Φώκαινα (Phocaena Phocaena), ένα μικρόσωμο σπάνιο δελφίνι που προστατεύεται σ’ όλο τον κόσμο.¹¹⁸

Συνολικά, η θαλάσσια περιοχή των δύο κόλπων σε σχέση με τα θρεπτικά άλατα είναι ολιγότροφη έως μεσότροφη, ενώ αναφορικά με την ιχθυοπανίδα, ο Στρυμονικός Κόλπος χαρακτηρίζεται κυρίως από την πελαγική ιχθυοπανίδα με ορισμένα είδη με μεγάλη οικονομική αξία όπως ο γαύρος (E. Enrasicholus) και η σαρδέλα (S. pilchardus), που αποτελούν το 33% του αλιεύματος της περιοχής. Ο κόλπος της Ιερισσού αποτελεί τυπικό αλιευτικό πεδίο μεσαίου βάθους με είδη όπως το Μπαρμπούνι (M. Barbatus) και τον Σπάρο (D. annularis).¹¹⁹

Το θαλάσσιο οικοσύστημα προκύπτει πως είναι επιβαρημένο σημαντικά με βαρέα μέταλλα, ενώ ο κόλπος της Ιερισσού εμφανίζει υψηλότερες συγκεντρώσεις βαρέων μετάλλων στα ιζήματα του, από τον Στρυμονικό.¹²⁰ Η σύγκριση των δεδομένων από τις μετρήσεις των ιζημάτων των δύο κόλπων σε σχέση με αυτά άλλων περιοχών της Ελλάδας, δείχνει ότι είναι αρκετά ρυπασμένη. Βρέθηκαν δηλαδή μετρήσεις μετάλλων αρκετά υψηλότερες από περιοχές που θεωρούνται μη ρυπασμένες αλλά και από βιομηχανικές περιοχές που θεωρούνται αρκετά έως πολύ ρυπασμένες (π.χ. Θερμαικός και κόλπος Ελευσίνας).¹²¹ Ο πίνακας 1 στην σελίδα .. δίνει μια ακριβή εικόνα της σύγκρισης, ενώ λεπτομέρειες για τις πηγές της ρύπανσης δίνονται στο κεφάλαιο της υφιστάμενης περιβαλλοντικής κατάστασης.

Περιγραφή της ευρείας λεκάνης απορροής Ολυμπιάδας - Βαρβάρας ¹²²

Η ορεινή και ημιορεινή ζώνη χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη φυσικών δασικών διαπλάσεων σε έντονο ανάγλυφο με πλούσια υδροφορία και έχει αναφερθεί πως συνολικά το τοπίο με την πυκνή φυσική βλάστηση, τους ορεινούς όγκους, τις χαραδρώσεις και τα μόνιμα ή εποχιακά υδατορέματα δίνει την αίσθηση του παρθένου καθώς η ανθρώπινη παρέμβαση δεν είναι ιδιαίτερα εμφανής. Αρκεί να αναφερθεί πως για τις κοινότητες Ολυμπιάδας και Βαρβάρας το ποσοστό της δασοκάλυψης φθάνει το 80,7% και 76,3% αντίστοιχα, των βοσκοτόπων 9,6% και 12,4% αντίστοιχα και των καλλιεργήσιμων εκτάσεων 11,9% και 3,9% μόνον.¹²³

Πιο συγκεκριμένα και στην άμεση περιοχή του έργου -η οποία καλύπτει ένα κομμάτι μόνο της εν λόγω λεκάνης- σύμφωνα με την Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων του έργου της Ολυμπιάδας 1999 παρατηρήθηκαν εννέα κύριοι τύποι δασικών οικοσυστημάτων:

Δάση αείφυλλου μακκίας με την αριά (Quercus ilex) ως κυρίαρχο είδος, Πρεμνοφυή δάση δρυός, Σπερμοφυή δάση δρυός, Δάση καστανιάς, Μικτά δάση φυλλοβόλου δρυός και καστανιάς, Δάση οξιάς, Μικτά δάση καστανιάς-οξιάς, Παραποτάμια δάση πλατάνου και αναδασώσεις κωνοφόρων.

Από έγγραφο του δασαρχείου Αρναίας προκύπτει πως για τις θέσεις Τσέρνοβο, Κηπουρίστρα, Μπασδέκη- Σμίξη, που ήταν εναλλακτικές θέσεις για την χωροθέτηση της λεκάνης απόθεσης της μεταλλουργίας, η δασοκάλυψη είναι 98% και αποτελείται από πολύξυλες συστάδες Δρυός, Οξυάς, Καστανιάς, Οστριάς, Φλαμουριάς, Φράξου, Πλατάνου, Σκλήθρου, Αριάς κλπ.

Η λεκάνη καταλήγει στην πεδιάδα της Ολυμπιάδας, στην οποία είναι εμφανής η ανθρώπινη παρέμβαση με γεωργικές καλλιέργειες, τον οικισμό της Ολυμπιάδας και τις υφιστάμενες εγκαταστάσεις των μεταλλείων. Στο βορειοδυτικό άκρο της πεδιάδας, δίπλα στον Μαυρόλακκα βρίσκονται οι εγκαταστάσεις του εργοστασίου εμπλουτισμού, η λίμνη τελμάτων εμπλουτισμού και οι σωροί του σιδηροπυρίτη στα 2.5χλμ από το χωριό της Ολυμπιάδας και στα 500 μ από τον μικρό οικισμό Καλύβια Βαρβάρας, ενώ στο νοτιοδυτικό άκρο της πεδιάδας βρίσκονται οι επιφανειακές εγκαταστάσεις των μεταλλείων. Η φυσική βλάστηση στην πεδιάδα είναι αραιή και εντοπίζεται κύρια κατά μήκος των υδατορεμάτων με την μορφή παρόχθιας βλάστησης και μακκίας βλάστησης που εναλλάσσεται με γεωργικές εκτάσεις και βοσκοτόπια.

Περιγραφή της ευρείας λεκάνης απορροής Στρατωνίου

Η λεκάνη αυτή αναπτύσσεται όπως αναφέρθηκε στο νότιο τμήμα του Στρατωνικού όρους, και απολήγει στις νότιες ακτές του Στρατωνίου . Η ενότητα αυτή χαρακτηρίζεται από πυκνή βλάστηση με τους ίδιους σχεδόν τύπους δασικών οικοσυστημάτων που αναφέρθηκαν και στην προηγούμενη, όσον αφορά στην ορεινή και ημιορεινή ζώνη. Τρεις είναι οι οικισμοί που βρίσκονται εντός των ορίων της, τα Στάγιρα και η Στρατονίκη που βρίσκονται στα νότια της κορυφής του Στρεμπένικου (868μ) και το Στρατώνι που είναι παραθαλάσσιος οικισμός στην νότια βάση της χερσονήσου της Μπροστόμνιτσας. Όσον αφορά στην ανθρώπινη παρέμβαση στο τοπίο, βασική είναι η ύπαρξη στην περιοχή των εν λειτουργία εγκαταστάσεων του μεταλλείου Μαύρων Πετρών και Μαντεμ Λάκκος στην περιοχή μεταξύ Στρατονίκης και Στρατωνίου, οι λίμνες απόθεσης αποβλήτων Σεβαλιέ 1 και 2 και Καρακόλι σε ύψωμα δυτικά του Στρατωνίου και η μονάδα εμπλουτισμού του Στρατωνίου ακριβώς δίπλα στον οικισμό. Επίσης στην τοποθεσία Πιαβίτσας υπάρχουν οι εγκαταλελειμμένες μεταλλευτικές εγκαταστάσεις του Χάντερ εμφανείς από την οδό Νεοχωρίου-Σταγίρων. Πέραν του άξονα Στρατωνίου Στρατονίκης, όπου η παλαιότερη και σύγχρονη εκμετάλλευση είναι εμφανής και έχει δημιουργήσει πληγές στην όψη του φυσικού οικοσυστήματος, η μεγάλη περιοχή που εκτείνεται ανάμεσα στους οικισμούς Μεγάλης Παναγιάς, Νεοχωρίου, Σταγίρων και Στρατωνίου είναι κατάφυτη, ημιορεινή, διασχίζεται από δασικούς μόνο δρόμους και συνολικά δίνει την αίσθηση του αδιατάρακτου, χωρίς ανθρώπινες δραστηριότητες που να έχουν αποτυπωθεί έντονα στο φυσικό τοπίο. Οι γεωργικές εκτάσεις που εντοπίζονται κύρια στην πεδινή έκταση νοτίως του Στρατωνίου και προς Ιερισσό αλλά και διάσπαρτες ανάμεσα στα δασικά οικοσυστήματα στην ημιορεινή ζώνη είναι ιδιαίτερα περιορισμένες.

Ενδεικτικά αναφέρεται πως οι κοινότητες Σταγίρων, Στρατονίκης και Στρατωνίου καταλαμβάνονται από δάση σε ποσοστό 74,1%, 48,5% και 64,5% αντιστοίχως, από βοσκότοπους σε ποσοστό 22,2%, 46,6%, και 26,6% ενώ οι καλλιέργειες καταλαμβάνουν μόνο το 2,3%, 3,4%, και 2,4% .

Η παλαιότερη και σύγχρονη δραστηριότητα στην περιοχή έχει δημιουργήσει μια σειρά από σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα τα οποία θα σχολιαστούν στο κεφάλαιο για την υφιστάμενη περιβαλλοντική κατάσταση.

Περιγραφή της περιοχής στη βάση του Στρυμονικού κόλπου

Η χωρική ενότητα που ορίζεται από τις κοινότητες Βρασνών και Ασπροβάλτας είναι μια περιοχή που βρίσκεται στην βόρεια ακτή του Στρυμονικού κόλπου, όπου αμέσως μετά την παράκτια ζώνη, υπάρχει μια συνεχής οικιστική περιοχή, όπου εντοπίζονται και οι οικισμοί των κοινοτήτων- την οποία ακολουθεί μια μεγάλου βάθους πεδινή καλλιεργήσιμη έκταση. Η ορεινή περιοχή που περιβάλει τις παραλιακές και γεωργικές εκτάσεις καλύπτεται από μια ιδιόμορφη μεταβατικού τύπου βλάστηση στην οποία συγκυριαρχούν, τόσο οι αείφυλλοι μεσογειακοί σκληρόφυλλοι θάμνοι, όσο και θάμνοι φυλλοβόλων δρυών. Και οι δύο τύποι βλάστησης αποτελούν ένα προχωρημένο στάδιο υποβάθμισης μιας προϋπάρχουσας κατάστασης από δάση θερμόβιων πεύκων και υψηλών φυλλοβόλων δρυών, αντίστοιχα.¹²⁴

Οι κοινότητες Σταυρού και Άνω Σταυρού, βρίσκονται στην βάση του ανατολικού Χολομώντα, εκεί όπου συναντά τον Στρυμονικό κόλπο, χτισμένοι στην αλουβιακή πεδινή έκταση, όπου μεταξύ αείφυλλης σκληρόφυλλης βλάστησης και παραλιακής βλάστησης μεσολαβεί πεδινή γεωργική έκταση. Ανάμεσα στον ορεινό όγκο του ανατολικού Χολομώντα και του Κερδυλίου Όρους που ορίζεται βόρεια της Ασπροβάλτας, περνά ο ποταμός Ρήχιος ορίζοντας τα στενά της Ρεντίνας, με πλούσια παραποτάμια βλάστηση.

Σ’ αυτήν την χωρική ενότητα τα πιο σημαντικά περιβαλλοντικά προβλήματα σχετίζονται άμεσα με την ανάπτυξη του τουρισμού και θα αναφερθούν και αυτά στο κεφάλαιο για την υφιστάμενη περιβαλλοντική κατάσταση.

Υφιστάμενη περιβαλλοντική κατάσταση

Ξεκινώντας την αναφορά στην υφιστάμενη περιβαλλοντική κατάσταση, χρειάζεται να επαναληφθεί η διαπίστωση πως η γενική εικόνα που παρουσιάζει η περιοχή με μια πρώτη ματιά είναι η εικόνα ενός περιβάλλοντος φυσικού, πλούσιου και αδιατάρακτου σε μεγάλη κλίμακα από την ανθρώπινη παρέμβαση. Όπως ειπώθηκε, σ’ αυτό κύρια συμβάλλει το γεγονός του ότι το μεγαλύτερο ποσοστό της έκτασης της ενότητας αυτής καλύπτεται από πυκνά και πλούσια σε βιοποικιλότητα δάση, καθώς και το ότι οι -κάθε είδους- ανθρώπινες δραστηριότητες είτε καταλαμβάνουν μικρές -σχετικά- εκτάσεις, είτε είναι ήπιας μορφής ως προς την επίδραση τους στον περιβάλλοντα χώρο. Η διαπίστωση αυτή δεν ισχύει για την παράκτια ζώνη η οποία δέχεται μεγαλύτερη πίεση από τις ανθρώπινες δραστηριότητες που εντοπίζονται κυρίως εκεί. Ειδικά για την περιοχή μελέτης, επειδή η ζώνη αυτή ορίζεται κύρια από τις ανατολικές απόκρημνες απολήξεις στην θάλασσα του Στρατωνικού Όρους, δεν φιλοξενεί ανθρώπινες δραστηριότητες και διατηρεί τον αδιατάρακτο χαρακτήρα που αναφέρθηκε. Όπου βέβαια υπάρχουν πεδινές αλουβιακές αποθέσεις χωροθετούνται περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες όπως στην Ολυμπιάδα και στο Στρατώνι. Εκεί όμως που η παράκτια ζώνη είναι ιδιαίτερα επιβαρημένη από την οικιστική και άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες είναι στην πεδινή περιοχή των κοινοτήτων Σταυρού, Ασπροβάλτας και Βρασνών, όπου έχει επέλθει μεγάλης κλίμακας παρέμβαση με αποτέλεσμα την συρρίκνωση ή εξαφάνιση των φυσικών περιοχών.¹²⁵ Οι μεταλλευτικές δραστηριότητες που προκαλούν επίσης μεγάλης κλίμακας παρεμβάσεις στο χώρο -αν και πιο συγκεντρωμένες χωρικά- είναι εντοπισμένες στην περιοχή Στρατωνίου-Στρατονίκης και στην πεδιάδα της Ολυμπιάδας, ενώ δεν υπάρχουν μεγάλοι οικισμοί, ούτε και μεγάλες οδικές αρτηρίες πλην της εθνικής οδού Θεσσαλονίκης-Καβάλας που περνά από την περιφέρεια της ενότητας¹²⁶, και τέλος οι γεωργικές εκτάσεις είναι περιορισμένες.

Συνολικά, επειδή η πλούσια σε δασικά οικοσυστήματα ορεινή και ημιορεινή ζώνη ορίζουν κύρια την περιοχή, επικρατεί η εικόνα που προαναφέρθηκε ενός φυσικού περιβάλλοντος, μεγάλης αξίας και ποιότητας που δημιουργεί ένα εξαιρετικό καταφύγιο και φιλοξενεί μια πλούσια χλωρίδα και πανίδα. Αυτό όμως βέβαια σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει πως δεν υπάρχουν μια σειρά από σημαντικά τοπικά προβλήματα τα οποία θα αναφερθούν στην συνέχεια. Καταρχήν θα γίνει μια προσπάθεια να παρατεθούν τα σημαντικότερα γενικά περιβαλλοντικά προβλήματα της περιοχής και στη συνέχεια θα δοθεί ιδιαίτερη προσοχή και θα αναλυθούν αναλυτικότερα τα ειδικά προβλήματα των δύο επιμέρους λεκανών απορροής κύρια σε σχέση με την μεταλλευτική δραστηριότητα, παλαιότερη και σύγχρονη.

Σε μια προσπάθεια για να συνοψιστούν τα περιβαλλοντικά προβλήματα της ευρείας περιοχής μελέτης, αναφέρονται τα παρακάτω όπου δεν εμπεριέχονται όσα σχετίζονται άμεσα με την μεταλλευτική βιομηχανία λόγω του ότι θα αναφερθούν αναλυτικά στην συνέχεια:¹²⁷

• Διαταραχή της βλάστησης και κατακερματισμός των βιοτόπων από ανθρώπινες δραστηριότητες. Η σημαντικότερη διαταραχή που σχετίζεται με αυτήν την κατηγορία αφορά στην παραλιακή ζώνη και ειδικά στην περιοχή των ανεπτυγμένων τουριστικά κοινοτήτων, όπου η αλλαγή της χρήσης της γης από φυσικό σε γεωργικό και στη συνέχεια οικοδομημένο περιβάλλον έχει οδηγήσει στην κάλυψη με τσιμέντο χιλιάδων εκταρίων άγριας και καλλιεργημένης βλάστησης.

• Η χρησιμοποίηση εκτάσεων από προστατευμένες περιοχές για άλλες δραστηριότητες όπως για παράδειγμα συμβαίνει στα Στενά της Ρεντίνας όπου π.χ. υπάρχει πίστα για αγώνες με μοτοσυκλέτες και εκχερσώνονται νέες εκτάσεις για απόδοση στη γεωργική καλλιέργεια.

• Η χρήση βιοκτόνων και χημικών λιπασμάτων στην γεωργία της περιοχής αλλά και πέραν αυτής, τα οποία ρυπαίνουν το έδαφος και τους υδροφορείς, μεταφέρονται μέσω των ποταμών ρυπαίνοντας τους και καταλήγουν στην θάλασσα επηρεάζοντας και το θαλάσσιο οικοσύστημα.

• Οι ανεξέλεγκτοι χώροι διάθεσης απορριμμάτων από τους οποίους εκτός από το ότι αποτελούν εστίες ρύπανσης, προκύπτουν και πυρκαγιές.

• Η ανεξέλεγκτη απόρριψη των αστικών λυμάτων στους αποδέκτες λόγω της ανυπαρξίας αποχετευτικών συστημάτων και εγκαταστάσεων βιολογικού καθαρισμού.

• Η πλήρης καταστροφή των αμμόφιλων ειδών βλάστησης λόγω της πολιτικής «των καθαρών ακτών», που επιτάσσει τον καθαρισμό τους με βαριά μηχανήματα που οργώνουν την άμμο σε μεγάλο βάθος. Η καταστροφή ολοκληρώνεται από την χωροθέτηση τουριστικών δραστηριοτήτων στην παραλιακή ζώνη και την κίνηση πολλών ανθρώπων κατά τους καλοκαιρινούς μήνες

• Η έντονη βόσκηση και υλοτομία, οι οποίες σε συνδυασμό, οδηγούν στην υποβάθμιση της βλάστησης και στην εμφάνιση διαβρωτικών φαινομένων. Ειδικά στην περιοχή της Βαρβάρας οι δραστηριότητες αυτές έχουν οδηγήσει σε υποχώρηση των δασών της δρυός,

• Το κυνήγι το οποίο αναφέρεται πως πιέζει ειδικά τους πληθυσμούς του λαγού, του ζαρκαδιού και του τσακαλιού.

• Η καταστροφή των αναπαραγωγικών και διατροφικών πεδίων της ιχθυοπανίδας, καθώς ειδικά για την περιοχή, δεν εφαρμόζεται ουσιαστικά το εποχιακό κλείσιμο στη μέση αλιεία.

• Η επιχωμάτωση των ρεμάτων.

• Η χρήση ξενικών ειδών στις αναδασώσεις.

Μια σειρά σοβαρών διαταραχών του περιβάλλοντος έχουν προκύψει από την παλαιότερη και σύγχρονη μεταλλευτική δραστηριότητα, η οποία πέρα από το ότι αλλάζει δραματικά την δομή του φυσικού χώρου σε κάποια σημεία, επηρεάζει αρνητικά και την ποιότητα των επιφανειακών και υπόγειων υδάτων αλλά και την ποιότητα του εδάφους και της ατμόσφαιρας. Οι κυριότερες πηγές διασποράς και διάχυσης ρύπων συνολικά στην βορειοανατολική Χαλκιδική θεωρείται πως είναι οι αποθέσεις αρσενοπυρίτη, σιδηροπυρίτη, φρυγμένου μεταλλεύματος, εκκαμινεύσεων και άλλων μεταλλευτικών απορριμμάτων.¹²⁸ Οι επιπτώσεις της παλαιότερης και σύγχρονης μεταλλευτικής δραστηριότητας θα αναλυθούν στην συνέχεια στο χωρικό επίπεδο των δυο λεκανών απορροής τις οποίες έχουμε ήδη ορίσει, ενώ για την θάλασσα και την ατμόσφαιρα η αναφορά θα είναι κοινή.

Επιπτώσεις από τη μεταλλευτική δραστηριότητα στη λεκάνη Ολυμπιάδας και Βαρβάρας

Ξεκινώντας από την ευρεία λεκάνη της Ολυμπιάδας και Βαρβάρας όπως ορίσθηκε στο κεφάλαιο «εντοπισμός στον χώρο», σημαντική υποβάθμιση του περιβάλλοντος έχει προκύψει από την λειτουργία της μονάδας εμπλουτισμού και από τις στοές των μεταλλείων της Ολυμπιάδας. Η επιβάρυνση αυτή συνίσταται:

• Στην υπάρχουσα λίμνη αποβλήτων. Πρόκειται για μια λιμνοδεξαμενή 1.5 εκατομμυρίων τόνων που περιέχει απόβλητα σε μορφή λάσπης από την διαδικασία εμπλουτισμού του μεταλλεύματος για την παραγωγή γαληνίτη και σφαλερίτη. Στα απόβλητα αυτά περιέχονται πολύ μεγάλες ποσότητες πολλών τοξικών ουσιών και βαρέων μετάλλων, όπως: αρσενικό, μόλυβδος, κάδμιο, σίδηρος, μαγγάνιο, ψευδάργυρος κλπ. Σύμφωνα με μελέτες που έχουν γίνει, η λεκάνη αυτή παρουσιάζει διαρροές στον πυθμένα της και προκαλεί διασπορά τοξικών στοιχείων στον περιβάλλοντα χώρο ρυπαίνοντας τον υδροφόρο ορίζοντα και την ατμόσφαιρα, εφόσον απελευθερώνει με τους ανέμους λεπτόκοκκο τοξικό υλικό του τέλματος, επιβαρύνοντας την σε αιωρούμενα σωματίδια.¹²⁹ Τα νερά δε των δεξαμενών απόθεσης εμφανίζουν ιδιαίτερα υψηλές ηλεκτρικές αγωγιμότητες (1800-7000 μS/cm) που καταδεικνύουν την δυνατότητα μεταφοράς μεταλλικών ιόντων.¹³⁰

• Οι 280.000 τόνοι αποθηκευμένου αρσενοπυρίτη που βρίσκονται σήμερα σε χώρο δίπλα στην λίμνη αποβλήτων. Με την διαβροχή των σωρών δημιουργείται όξινη απορροή , η οποία αποδεσμεύει τοξικά στοιχεία και βαρέα μέταλλα από το αποσταθεροποιημένο μέσω της εξόρυξης και επεξεργασίας του μεταλλεύματος, μεταφέροντας τα στα υπόγεια και επιφανειακά νερά τα οποία και ρυπαίνει.¹³¹ Το pH των νερών που διαφεύγουν από τους σωρούς αυτούς, είναι ισχυρά όξινο (pH=2,0-4,5).¹³² Το 1997 έγινε δειγματοληψία από την εταιρεία TVX στο νερό που απέρρεε από τον χώρο στον οποίο βρίσκονταν τότε η σωρός και βρέθηκαν συγκεντρώσεις υπερπολλαπλάσιες των ορίων για το πόσιμο νερό στα στοιχεία αρσενικό και μόλυβδος και γι’ αυτόν τον λόγο η εταιρεία απομάκρυνε τον αρσενοπυρίτη αλλά και το χώμα πάνω στο οποίο ήταν στοιβαγμένος καθώς κρίθηκε και αυτό τοξικό.¹³³

• Τα νερά που αντλούνται από τις υπάρχουσες σήραγγες. Το βαθύ υδροφόρο σύστημα εκφορτίζεται στα επίπεδα των στοών σε βάθος -95 έως -256μ στα μεταλλεία Ολυμπιάδας με παροχή 170 -400 m3/h.¹³⁴ Καθώς στις σήραγγες υπάρχουν ορυκτά πλούσια σε βαρέα μέταλλα, τα οποία διαλυτοποιούνται στην επαφή τους με τα νερά που διηθούνται στο υπέδαφος, τα νερά που προκύπτουν είναι ιδιαίτερα επιβαρημένα σε αρσενικό και βαρέα μέταλλα. Για να μην εισχωρήσουν βαθύτερα και ρυπάνουν τους υπόγειους υδροφορείς αντλούνται στην επιφάνεια, όπου αφού περάσουν από δεξαμενές καθίζησης για την συγκράτηση των αιωρούμενων σωματιδίων και μια διαδικασία για την διόρθωση της οξύτητας τους, διοχετεύονται στο ρέμα Μαυρόλακκα το οποίο περνάει δίπλα από τον οικισμό και καταλήγει στην θάλασσα. Τα νερά του Μαυρόλακκα τροφοδοτούν τους υπόγειους υδροφορείς της πεδινής- παράκτιας ζώνης, με αποτέλεσμα τα υπόγεια νερά να εμφανίζουν αυξημένες σχετικά συγκεντρώσεις σε αρσενικό, μόλυβδο, ψευδάργυρο και θειικές ρίζες.¹³⁵

Στα παραπάνω πρέπει να προστεθούν και: ¹³⁶

• Οι γηγενείς μορφές ρύπανσης που οφείλονται στην φυσική μεταλλοφορία της περιοχής.

• Οι παλαιές εκκαμινεύσεις και τα μεταλλεύματα του μαγγανίου, τα οποία βρίσκονται διάσπαρτα στις λεκάνες απορροής των ρεμάτων Μαυρόλακκα και Μπαξίνας ρέμα και αποτελούν επίσης πηγές ρύπανσης.

• Η διασπορά τοξικών στο περιβάλλον κατά την προηγούμενη περίοδο λειτουργίας των μεταλλείων με την απόθεση μεταλλεύματος έξω από την κεντρική στοά, την μεταφορά του στο εργοστάσιο εμπλουτισμού κτλ.

Όσον αφορά στα νερά της περιοχής, οι πηγές Μπάσκου και Μπαξίνας που χρησιμοποιούνται για την ύδρευση της Ολυμπιάδας, περιέχουν καλής ποιότητας νερό, το οποίο όμως έχει περιεκτικότητα σε αρσενικό 13-30 μgr/lt γεγονός που αποδίδεται στην γηγενή ρύπανση.¹³⁷

Τα επιφανειακά νερά του Μαυρόλακκα είναι υποβαθμισμένα κυρίως με τα στοιχεία As, Mn, Pb και Zn ενώ δείγματα από ιδιωτικές γεωτρήσεις στον κάτω ρου του Μαυρόλακκα περιέχουν σχετικά αυξημένες τιμές στα στοιχεία αρσενικό, ψευδάργυρο και μόλυβδο που βρίσκονται όμως κάτω από τα ανώτερα επιτρεπτά όρια για πόσιμο νερό. Τα δε υπόγεια νερά στην λεκάνη Ξηρόλακκα περιέχουν αυξημένες συγκεντρώσεις σε θειικές ρίζες(200-800 mg/lt) και ψευδάργυρο, λόγω εστιών ρύπανσης στον χώρο της λεκάνης απόθεσης.¹³⁸ Τα θειικά υπερβαίνουν το όριο ποσιμότητας αλλά δεν θεωρούνται τοξικά.

Τέλος τα υπόγεια και επιφανειακά νερά της περιοχής τα οποία βρίσκονται ανάντη των μεταλλευτικών εστιών ρύπανσης είναι καλής ποιότητας, καθώς δεν υπάρχουν άλλες επιβαρυντικές ανθρώπινες δραστηριότητες στην περιοχή. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι στις θέσεις Τσέρνοβο και Κηπουρίστρα η ποιότητα των νερών είναι καλή.¹³⁹

Στο έδαφος της πεδινής περιοχής καταγράφονται αυξημένες συγκεντρώσεις σε στοιχεία όπως Sb, As, Cd, Cu, Pb, Zn και Ag. Η επιβάρυνση αυτή αποδίδεται στη φυσική μεταλλοφορία, στην συσσώρευση υλικών από την προηγούμενη μεταλλευτική δραστηριότητα, στην επιφανειακή απορροή από τις υφιστάμενες σωρούς σιδηροπυρίτη και στην εκτεταμένη χρήση κατά το πρόσφατο παρελθόν σκωριών ή στείρων εξόρυξης ως υλικά κατασκευής και σκύρα οδοποιίας.¹⁴⁰ Επίσης επιβάρυνση του εδάφους σε αρσενικό και δευτερευόντως σε άλλα μέταλλα, πιθανώς να υπάρχει και σε αδιατάρακτες φαινομενικά περιοχές λόγω των γεωχημικών χαρακτηριστικών της περιοχής αλλά κυρίως λόγω των εκτεταμένων και ανεξέλεγκτων αποθέσεων σκωριών από τις διάφορες ιστορικές φάσεις της μεταλλευτικής δραστηριότητας.

 

Επιπτώσεις από τη μεταλλευτική δραστηριότητα στη λεκάνη Στρατωνίου

Όπως σχολιάστηκε ήδη, στην περιοχή των κοινοτήτων Στρατωνίου και Στρατονίκης εντοπίζεται κύρια η σημερινή μεταλλευτική δραστηριότητα. Τα μεταλλεία Μαύρες Πέτρες και Μάντεμ Λάκκος, οι λεκάνες απόθεσης των αποβλήτων και το εργοστάσιο εμπλουτισμού στο Στρατώνι συνιστούν την δραστηριότητα αυτή, η οποία επηρεάζει δραστικά την ποιότητα του περιβάλλοντος. Στις παραπάνω μεταλλευτικές δραστηριότητες ήρθε το 1998 να προστεθεί και η ερευνητική στοά που διανοίχτηκε από την εταιρεία TVX Hellas στην περιοχή Σκουριές και της οποίας η αρνητική επίπτωση θα σχολιαστεί ανεξάρτητα.¹⁴¹

Αναφορικά με τα εν λειτουργία μεταλλεία Μαύρων Πετρών και Μάντεμ Λάκκος, το βαθύ υδροφόρο σύστημα εκφορτίζεται στα επίπεδα των στοών +4 έως +410 μ. με παροχή 50 έως 360 m3/h . Τα νερά των στοών είναι όξινα (Ph=2,0- 4,5) και με υψηλές αγωγιμότητες (1800-7000 μS/cm) και επιβαρύνονται με διαλυτοποιημένα μέταλλα σύμφωνα με την διαδικασία που έχει ήδη σχολιαστεί.¹⁴² Τα νερά αυτά μετά την επεξεργασία τους με υδράσβεστο και σόδα για την διόρθωση της οξύτητας και την παραμονή τους σε δεξαμενές καθίζησης,¹⁴³ οδηγούνται στο ρέμα του Κοκκινόλακκα τα νερά του οποίου είναι αποκλειστικά νερά μεταλλείων. Στο σημείο εισόδου στην αλουβιακή λεκάνη, η παροχή του Κοκκινόλακκα είναι 50-100m3/h κατά την ξηρή περίοδο και 100-230m3/h κατά την υγρή περίοδο.

Ενώ τα επιφανειακά και υπόγεια ύδατα που κυκλοφορούν στο βόρειο μέρος της λεκάνης απορροής του Κοκκινόλακκα -και άρα βρίσκονται ανάντη των παλαιότερων και σύγχρονων μεταλλευτικών δραστηριοτήτων- είναι καλής ποιότητας και χρησιμοποιούνται για την ύδρευση της κοινότητας Στρατονίκης, τα επιφανειακά νερά του ίδιου ρέματος κατάντη των εστιών ρύπανσης είναι ακατάλληλά για κάθε χρήση. Η ρύπανση προέρχεται από τα νερά των στοών, τις διαρροές των δεξαμενών αποβλήτων ,τις παλαιότερες σκουριές και τις νεότερες αποθέσεις μεταλλεύματος και παρουσιάζεται με την μορφή αυξημένων συγκεντρώσεων σε βαρέα μέταλλα (Zn, Pb, Mn, Cd, Ni, Co και Sb) και θειικές ρίζες. Όσον αφορά στα υπόγεια ύδατα, το νερό υδρευτικής γεώτρησης που εκτελέστηκε σε απόσταση 80m νοτιοδυτικά από την κοίτη του ρέματος χαρακτηρίζεται από αυξημένες συγκεντρώσεις σε θειικές ρίζες και Μαγγάνιο που υπερβαίνουν τα όρια για το πόσιμο νερό ενώ στην λεκάνη Χιλανδαρίου που βρίσκεται κατάντη της συμβολής Κοκκινόλακκα και Ασπρόλακκα, τα υπόγεια ύδατα είναι και αυτά επιβαρημένα με βαρέα μέταλλα και θειικές ρίζες και είναι ακατάλληλα για ύδρευση και άρδευση.¹⁴⁴

Η έκταση της διαταραχής που έχει προκύψει, διαφαίνεται και από το γεγονός του ότι ακόμα και σε θέσεις στο νότιο μέρος της λεκάνης απορροής του Ασπρόλακκα παρατηρήθηκαν αυξημένες συγκεντρώσεις -που υπερβαίνουν τα όρια για το πόσιμο νερό- σε μαγγάνιο στον Καρόλακκα και σε σίδηρο και θειικές ρίζες στις πηγές Κακκάβου.¹⁴⁵

Υδροχημικές αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν στα πλαίσια της μελέτης του ΙΓΜΕ το 1997, έδειξαν ότι τα επιφανειακά και υπόγεια ύδατα που δεν επηρεάζονται άμεσα ή έμμεσα από την μεταλλευτική δραστηριότητα είναι καλής ποιότητας και ικανοποιούν τα όρια για το πόσιμο νερό. Συγκεκριμένα, τα επιφανειακά νερά της κοίτης του κυρίου ρέματος Ασπρόλακκα, οι πηγές Κερασιάς και τα υπόγεια ύδατα που κυκλοφορούν στους χαλαρούς σχηματισμούς στον κάτω ρου του Ασπρόλακκα και μέχρι την συμβολή με τον Κοκκινόλακκα, καθώς επίσης και αυτά της παράκτιας λεκάνης περιοχής Κάμπου πληρούν τις προδιαγραφές του πόσιμου νερού.¹⁴⁶ Επίσης δυτικά και βόρεια της κοίτης του Ασπρόλακκα, τα επιφανειακά και υπόγεια νερά είναι καλής ποιότητας και τα ρέματα Καρατζά Ρέμα, Λοτσιάνικο Ρέμα και Τσαρκιά Λάκκος παρουσιάζονται αδιατάρακτα ενώ τα νερά του Εκκλησιαστικού Μύλου είναι επιβαρημένα με μαγγάνιο και αρσενικό λόγω των σωρών από μαγγανιομετάλλευμα στην Πιάβιτσα και τις σκουριές κατά μήκος του ρέματος, χωρίς ωστόσο να υπερβαίνονται τα ανώτερα επιτρεπτά όρια για το πόσιμο νερό. Τέλος χρειάζεται να αναφερθεί ότι τα νερά του Εκκλησιαστικού Μύλου επιβαρύνονται και από την παροχέτευση των υγρών αποβλήτων των κοινοτήτων Στρατονίκης και Σταγίρων.

Η εικόνα αυτή σήμερα είναι οπωσδήποτε διαφορετική καθώς προστέθηκε μια επιπλέον πηγή σοβαρής ρύπανσης αυτή της ερευνητικής στοάς στις Σκουριές. Από άμεση παρατήρηση στην περιοχή προκύπτει ότι τα νερά από την στοά -τα οποία δεν αντλούνται αλλά την έχουν κατακλύσει- χωρίς καμία πρότερη επεξεργασία ή καθαρισμό διοχετεύονται στο παρακείμενο ρέμα κι από εκεί στον μέχρι πρόσφατα αδιατάρακτο Ασπρόλακκα. Τα νερά αυτά προφανώς παρουσιάζουν ανάλογη επιβάρυνση από τα νερά των στοών για τα οποία έχει ήδη γίνει αναφορά, καθώς επιβαρύνονται μέσα από την ίδια διαδικασία και τα πετρώματα έχουν παρόμοια σύσταση.¹⁴⁷ Δεν υπάρχουν -εν γνώσει της μελέτης- στοιχεία για την επιβάρυνση που έχει προκληθεί στα επιφανειακά και υπόγεια νερά με τα οποία υπάρχει επικοινωνία και αλληλεπίδραση αλλά αυτή θεωρείται αναπόφευκτη.

Τα βιομηχανικά απόβλητα του υπόλοιπου της επίπλευσης της διαδικασίας του εμπλουτισμού περιέχουν αρσενικό, μόλυβδο, κάδμιο, ψευδάργυρο, αντιμόνιο, κοβάλτιο κλπ. και μεταφέρονται υπό μορφή πόλφου σε ειδικά κατασκευασμένη λίμνη όπου καθιζάνουν και στην συνέχεια αποθηκεύονται ενώ μέρος τους χρησιμοποιείται ως υλικό πλήρωσης των στοών λιθογόμωσης.¹⁴⁸ Τα μεταλλευτικά απόβλητα αποθέτονται πίσω από το μεγάλο φράγμα στη θέση Καρακόλι, μόλις 1,5 χλμ. από τη θάλασσα. Πρόκειται για ένα φράγμα κατασκευασμένο χωρίς κανένα συγκεκριμένο σχέδιο από την προηγούμενη εταιρεία, από στείρα του μεταλλείου και απόβλητα εμπλουτισμού. Η TVX το ανύψωσε σταδιακά μέχρι το σημερινό του ύψος των περίπου 50 μέτρων και ο κίνδυνος για ένα πιθανό ατύχημα είναι αυξημένος πέρα από την επιβάρυνση που ούτως ή άλλως προκαλεί στο οικοσύστημα από τις διαρροές που παρατηρούνται.¹⁴⁹

Είναι σημαντικό να τονισθεί ακόμη, πως τα στείρα της εξόρυξης σε πολλές περιπτώσεις δεν απορρίπτονταν σε ελεγχόμενους χώρους, οι οποίοι ούτως η άλλως αποτελούν εν δυνάμει κινδύνους για την περιοχή, αλλά χρησιμοποιούνταν στην κατασκευή δρόμων και φραγμάτων.¹⁵⁰

Είναι τραγική η διαπίστωση πως η σημερινή παραλιακή ζώνη του Στρατωνίου, μήκους 900 μέτρων και πλάτους 125 μέτρων έχει σχηματιστεί κατά κύριο λόγο από τα απόβλητα και τα στείρα της μεταλλευτικής δραστηριότητας, τα οποία μέχρι το 1978 απορρίπτονταν άμεσα στην παραλία του Στρατωνίου.¹⁵¹

 

Επιπτώσεις από τη μεταλλευτική δραστηριότητα στο θαλάσσιο περιβάλλον

Αν και δεν υπάρχει συνολική εικόνα ούτε και για την ποιότητα του θαλάσσιου οικοσυστήματος πρέπει να σημειωθεί ότι σ’ αυτό επιδρούν:

• Τα υπολείμματα των χημικών λιπασμάτων και βιοκτόνων που χρησιμοποιούνται τόσο στην τοπική γεωργική παραγωγή όσο και μακρύτερα και μεταφέρονται μέσω των ρεμάτων που απορρέουν στην θάλασσα αλλά κυρίως από τον ποταμό Στρυμόνα που μεταφέρει τέτοιες ουσίες από μεγάλη περιοχή και μάλιστα με έντονο γεωργικό προσανατολισμό και άρα μεγάλη επιβάρυνση.

• Η διάθεση, χωρίς επεξεργασία, των λυμάτων των οικισμών στο θαλάσσιο σύστημα. Από τις κοινότητες της περιοχής μελέτης μόνο η Ασπροβάλτα διαθέτει Μονάδα Επεξεργασίας Υγρών Αποβλήτων, τα λύματα των κοινοτήτων Στρατονίκης, Σταγίρων και Βαρβάρας, που έχουν αποχετευτικό δίκτυο, οδηγούνται ανεπεξέργαστα σε παρακείμενα ρέματα και τέλος οι υπόλοιπες κοινότητες έχουν μόνο στεγανούς βόθρους.¹⁵²

• Τα ρυπασμένα νερά των μεταλλείων δηλαδή τα νερά που προέρχονται από τις στοές και τα νερά που χρησιμοποιούνται στην διαδικασία του εμπλουτισμού, νερά των οποίων η ποιότητα έχει σχολιαστεί. Ενδεικτικά και μόνο πάλι από την μελέτη του 1988 στον όρμο της Ολυμπιάδας, η τιμή της συγκέντρωσης του αρσενικού βρέθηκε ν’ αγγίζει σε όλες τις θέσεις δειγματοληψίας το επιτρεπτό όριο, γεγονός που άμεσα οφειλόταν στα βιομηχανικά απόβλητα του τότε εργοστασίου εμπλουτισμού της ΑΕΕΧΠ.¹⁵³

Όσον αφορά στα ιζήματα των δύο κόλπων, υπάρχει μια μελέτη για την χωρική κατανομή των βαρέων μετάλλων σε αυτά, η οποία παρέχει πολύτιμα στοιχεία, μιας και οι μετρήσεις των συγκεντρώσεων των βαρέων μετάλλων στα ιζήματα μιας περιοχής, αποτελούν χαρακτηριστικό δείκτη του βαθμού ρύπανσης της περιοχής, καθώς τα ιζήματα αποτελούν τον τελικό αποδέκτη των ρυπαντικών ουσιών.¹⁵⁴ Τα συμπεράσματα της μελέτης καταδεικνύουν πως οι δύο κόλποι εμφανίζουν αυξημένες συγκεντρώσεις σε βαρέα μέταλλα σε σχέση με άλλες περιοχές της Ελλάδας όπως ήδη αναφέρθηκε. Βρέθηκαν δηλαδή μετρήσεις μετάλλων αρκετά υψηλότερες από περιοχές που θεωρούνται μη ρυπασμένες όπως ο κόλπος των Μαλίων, αλλά και από βιομηχανικές περιοχές που θεωρούνται αρκετά (κόλποι Ηρακλείου και Καβάλας) έως πολύ ρυπασμένες (π.χ. Θερμαϊκός και κόλπος Ελευσίνας). Συγκεκριμένα όπως προκύπτει από τα στοιχεία του πίνακα 1, ο κόλπος της Ιερισσού παρουσίασε συγκεντρώσεις μικρότερες μόνο από δεδομένα του Σαρωνικού κόλπου όσον αφορά στο χαλκό, και του κόλπου της Ελευσίνας όσον αφορά στο χαλκό, στο χρώμιο και στον ψευδάργυρο.

Πίνακας 1: Συγκεντρώσεις βαρέων μετάλλων σε επιφανειακά ιζήματα (mg/Kg ξηρής ουσίας)⁵⁴

Περιοχή	Cd	Cr	Cu	Ni	Pb	Zn
Θερμαϊκός Κόλπος (α)	1,08		2,3		27,8	28,2
Θερμαϊκός Κόλπος (β)	6,5		71		268	560
Κόλπος Αντικύρων	0,3-87		5,2-397		22,5-633	12,3-69,8
Κόλπος Ελευσίνας (α)		44-563				1500
Κόλπος Ελευσίνας (β)	0-3,6		10-356	76-125	26-1118	50-5573
Κόλπος Ηρακλείου	0,25-0,5		22-48		18-40	38-70
Κόλπος Καβάλας	1,14		1,3		12,6	15,9
Κόλπος Καλαμάτας			11-56	113-173	8-40
Κόλπος Μαλίων	0,05-0,08		5-13		10-20	8-18
Σαρωνικός Κόλπος			1000			720
Κόλπος Ναυαρίνου			30-66	115-151	9-59
Πατραϊκός Κόλπος			23-101	69-168	10-40
Στρυμονικός Κόλπος			1-128	4-110	6-313	0-236
Κόλπος Ιερισσού			75		586	700-1454
Σαμοθράκη					69	90

Οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις εντοπίζονται στον κόλπο της Ιερισσού και πηγή της ρύπανσης είναι οι μεταλλευτικές εγκαταστάσεις του Στρατωνίου και η εκβολή της σύγκλισης των ρεμάτων Ασπρόλακκα και Κοκκινόλακκα. Για τον Στρυμονικό κόλπο, πηγές τροφοδοσίας βαρέων μετάλλων είναι και τα αστικά λύματα από οικισμούς και ξενοδοχειακές μονάδες, οι ποταμοί Στρυμόνας και Ρήχιος ενώ υψηλές συγκεντρώσεις όπως γνωρίζουμε, έχουν τα νερά των ποταμών Ξηρόλακκα και Μαυρόλακκα. Στην περίπτωση των χειμάρρων αυτών, οι υψηλές συγκεντρώσεις των μετάλλων στο θαλάσσιο περιβάλλον, δεν εμφανίζονται στις εκβολές τους όπως θα αναμενόταν αλλά στις δυτικές ακτές και το κέντρο του κόλπου, φαινόμενο που οφείλεται στην προσρόφηση των μετάλλων στο λεπτόκοκκο ίζημα που λόγω των ρευμάτων οδηγείται σ’ αυτά τα σημεία. Ο πίνακας 2 περιέχει τα στοιχεία από μετρήσεις για βαρέα μέταλλα στα ιζήματα των ποταμών της περιοχής, στοιχεία που αποδεικνύουν την μεγάλη συμμετοχή της μεταλλευτικής δραστηριότητας στην επιβάρυνση από βαρέα μέταλλα που παρατηρείται στον κόλπο. Μετά την παράθεση αυτών των στοιχείων είναι σαφές πως το ειδικό βάρος της μεταλλευτικής δραστηριότητας είναι πολύ μεγαλύτερο από αυτό που μπορεί να έχουν η φυσική μεταλλοφορία και η απελευθέρωση μετάλλων από φυσικές διεργασίες, ή άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες πλην της μεταλλευτικής.

Πίνακας 2: Συγκεντρώσεις βαρέων μετάλλων σε επιφανειακά ιζήματα από χείμαρρους στην περιοχή μελέτης, (mg/Kg)

Περιοχή	Cd	Cr	Cu	Ni	Pb	Zn
Ρήχιος	1	35	6	12	12	19
Ασπρόλακκας	3	286	94	39	548	691
Κοκκινόλακκος	24-32	266-302	200-209	91-214	1809-3716	977-1031
Μαυρόλακκος ανάντη	1	72	15	18	76	107
Ματρόλακκος κατάντη	2-10	114-132	23-35	33-39	85-385	122-930

Επιπτώσεις από τη μεταλλευτική δραστηριότητα στην ατμόσφαιρα

Δεν υπάρχει δυστυχώς ολοκληρωμένη εικόνα σήμερα για την ποιότητα της ατμόσφαιρας στην περιοχή. Οι κύριες πιθανές εστίες από τις οποίες μπορεί να προέρχεται επιβάρυνση με την μορφή κονιορτού (σκόνης) ή αερίων που προέρχονται από εξάτμιση είναι το εργοστάσιο εμπλουτισμού, οι λεκάνες απόθεσης αποβλήτων, η κίνηση βαρέων οχημάτων του μεταλλευτικού συγκροτήματος στους δρόμους και οι σωροί του σιδηροπυρίτη.¹⁵⁵

Τα μόνα στοιχεία -εν γνώσει της μελέτης- για την ποιότητα της ατμόσφαιρας της περιοχής προέρχονται από μία μελέτη του ΠΑΚΟΕ το 1988 η οποία περιέχει ενδεικτικές μετρήσεις οι οποίες κατέδειξαν πως τα Ολικά Αιωρούμενα Σωματίδια (TSP) ξεπερνούσαν τα επιτρεπόμενα όρια στην Ολυμπιάδα και στον οικισμό Καλύβια Βαρβάρας, ενώ οι συγκεντρώσεις του αρσενικού και μολύβδου βρέθηκαν να ξεπερνούν κατά πολύ τα καθορισμένα όρια. Αν και αυτά τα στοιχεία δεν μπορούν να δώσουν ούτε κατά προσέγγιση την σημερινή εικόνα, είναι ενδεικτικά για την επιβάρυνση που είχε υποστεί το συνολικό σύστημα μέσω των αέριων ρύπων τουλάχιστον κατά την περίοδο λειτουργίας της μονάδας εμπλουτισμού δηλαδή από το 1976 μέχρι το 1999 οπότε και έκλεισε μετά από απόφαση του ΣτΕ. Το ότι σήμερα υπάρχει κάποια επιβάρυνση -παρά την μη λειτουργία της μονάδας- θεωρείται πιθανό, καθώς η πηγή της ρύπανσης παραμένει, αν και θα πρέπει να έχει περιοριστεί η επίδραση της, μετά τα έργα αποκατάστασης που πραγματοποίησε η TVXHellas.¹⁵⁶

Ιστορία - Οικονομία της περιοχής μελέτης

Το ανθρωπογενές περιβάλλον στην περιοχή μελέτης θα περιγραφεί μόνο ως προς δύο από τις διαστάσεις του, αυτές της ιστορικής πορείας μέσα στον χρόνο, με έμφαση στη μεταλλευτική δραστηριότητα και την οικονομική ιστορία των κοινοτήτων στον 20^ο αιώνα, και της οικονομικής κατάστασης που ήταν διαμορφωμένη στην περιοχή, την περίοδο υπό μελέτη. Η παράθεση των στοιχείων αυτών κρίνεται σημαντική, γιατί αποτυπώνουν τον χαρακτήρα του ανθρώπινου περιβάλλοντος της περιοχής ο οποίος είχε κρίσιμο ρόλο στην εξέλιξη της περίπτωσης υπό μελέτη.

Αρχαιολογικό ενδιαφέρον

Ξεκινάμε με την διερεύνηση των αρχαιολογικών χώρων της περιοχής μελέτης αφενός γιατί παρέχει χρήσιμα συμπεράσματα για την αρχαία ιστορία, και αφετέρου γιατί η ύπαρξη του σημαντικότερου εξ αυτών πολύ κοντά στον χώρο προτεινόμενης εγκατάστασης της μεταλλουργίας χρυσού, αποτέλεσε μια από τις αναδεικνυόμενες διαστάσεις της διαμάχης. Όσον αφορά στο αρχαιολογικό ενδιαφέρον της ευρύτερης περιοχής μελέτης, σε επίπεδο προστατευμένων χώρων, υπάρχουν δύο θεσμοθετημένοι αρχαιολογικοί χώροι:¹⁵⁷

• τα αρχαία Στάγιρα που βρίσκονται στην χερσόνησο «Λιοτόπι» 700μ βορειοανατολικά του σημερινού οικισμού της Ολυμπιάδας

• άλλος ένας χώρος που βρίσκεται νότια του οικισμού Στρατώνι και Βορείως του ακρωτηρίου «Τσαπάσι»,

ενώ υπό θεσμοθέτηση είναι και δύο περιοχές στα όρια των κοινοτήτων Ασπροβάλτας και Βρασνών.¹⁵⁸

Είναι σημαντικό ν’ αναφερθεί πώς εκτός των παραπάνω υπάρχουν και πολλά διάσπαρτα ευρήματα στην περιοχή μελέτης, ενώ για την περιοχή που και σήμερα παρουσιάζει μεταλλευτικό ενδιαφέρον παρατηρούνται ευρήματα που έχουν να κάνουν με την παλαιότερη μεταλλευτική δραστηριότητα (καμίνια, στοές, εκκαμινεύσεις ).

Ειδικά για την πεδιάδα της Ολυμπιάδας, της οποίας τα ευρήματα θα απασχολήσουν ειδικότερα την μελέτη λόγω της σημασίας τους στην σύγκρουση, έχουν εντοπιστεί «πυκνά διάσπαρτα λείψανα διαφόρων εποχών», τα οποία περιλαμβάνουν έναν προϊστορικό οικισμό, λείψανα της εποχής του σιδήρου, Αρχαϊκά, Ελληνιστικά και Κλασσικά λείψανα καθώς και μια σειρά Βυζαντινών ευρημάτων. Κάποια από τα παραπάνω αποδίδονται σε μια «αρχαία πόλη και νεκροταφείο» στις χαμηλές πλαγιές του Ξηρόλακκα και σε μια «βυζαντινή πόλη» στο δυτικό κομμάτι της πεδιάδας, δίπλα στον Μαυρόλακκα.¹⁵⁹

Αναμφισβήτητα όμως ο σημαντικότερος αρχαιολογικός τόπος είναι αυτός της πόλης των αρχαίων Σταγίρων που αποτέλεσε σημαντική αρχαία πόλη της περιοχής και είναι ευρέως γνωστή ως η γενέτειρα του φιλόσοφου Αριστοτέλη. Η πόλη ιδρύθηκε το 655 π.Χ. από Ίωνες αποίκους της νήσου Άνδρου, ενώ λίγο αργότερα έφθασαν άποικοι και από την Χαλκίδα. Ήταν χτισμένη στους δύο συνεχόμενους και χαμηλούς λόφους της χερσονήσου «Λιοτόπι», τον βόρειο που εισχωρεί βαθύτερα στην θάλασσα και τον νότιο. Μετά τους Περσικούς πολέμους έγιναν μέλος της Αθηναϊκής Συμμαχίας συνεισφέροντας στο κοινό ταμείο. Κατά τον Πελοποννησιακό όμως πόλεμο και συγκεκριμένα το 424 π.Χ. η πόλη αποστάτησε από τους Αθηναίους, οι οποίοι και έσπευσαν να την πολιορκήσουν, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Αργότερα τα Στάγιρα προσχώρησαν στο κοινό των Χαλκιδέων, στην συνομοσπονδία όλων δηλαδή των πόλεων της Χαλκιδικής, που είχε έδρα την Όλυνθο. Το 349 π.Χ., η πόλη πολιορκήθηκε και υπέκυψε στον βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππο Β’, ο οποίος και την κατέστρεψε ολοσχερώς, για να την επανιδρύσει όμως λίγα χρόνια αργότερα ο ίδιος, προς τιμήν του Αριστοτέλη. Φαίνεται όμως πως η καταστροφή από τον Φίλιππο σηματοδότησε ήδη την αρχή της παρακμής της πόλης, η οποία άρχισε να φθίνει. Έτσι ο γεωγράφος Στράβων, που έζησε στα χρόνια του Χριστού, σημειώνει ότι στην εποχή του η πόλη ήταν ήδη ερειπωμένη. Χίλια περίπου χρόνια αργότερα, αναφέρεται η ύπαρξη, στην ίδια θέση, ενός μικρού Βυζαντινού οικισμού στον βόρειο λόφο.¹⁶⁰

Η ανασκαφική έρευνα ξεκίνησε μετά από επίμονες προσπάθειες της κοινοτικής αρχής Ολυμπιάδας το 1990 με μια δοκιμαστική έρευνα, της οποίας τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα οδήγησαν στην συστηματική «Ανασκαφή και Αναστήλωση των Αρχαίων Σταγίρων», υπό την επίβλεψη της ΙΣΤ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων. Το 2000, μετά από 10 χρόνια συστηματικής εργασίας παραδόθηκε το έργο, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Β’ Κ.Π.Σ με αποτέλεσμα τα αρχαία Στάγιρα να αποτελούν πλέον σημαντικό επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο για την βόρεια Ελλάδα. Σημαντικά κτίσματα ήρθαν στο φως και αναστηλώθηκαν, όπως το κλασσικό τείχος που περιέβαλε την πόλη ενισχυμένο με κυκλικούς και τετράγωνους πύργους, την αρχαία αγορά με δημόσιες αποθήκες και καταστήματα και μια στοά κλασσικών χρόνων.¹⁶¹ Αποκαλύφθηκαν ακόμα η ακρόπολη, ιερά, σπίτια και άλλα δημόσια και ιδιωτικά οικοδομήματα που συνθέτουν ικανοποιητικά τον γενικό ιστό της πόλης και με μικρές αναστηλωτικές επεμβάσεις και προσθήκες αποκαταστάθηκε μέρος της εικόνας των μνημείων, ώστε να γίνουν περισσότερο προσιτά και η λειτουργία τους κατανοητή από τους επισκέπτες.

Άλλη μιας μεγάλης κλίμακας αρχαιολογική έρευνα πραγματοποιήθηκε σε δύο φάσεις (κατά τα έτη 1999 και 2000 αντίστοιχα) κατόπιν αίτησης της εταιρείας TVX Hellas για την εγκατάσταση εργοστασίου χρυσού στην θέση Μαυρόλακκα και την σχετική απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού. Τα αποτελέσματα της έρευνας έκαναν σαφές, ότι πρόκειται για μια έκταση κατάσπαρτη με αρχαιότητες των ελληνιστικών χρόνων. Ειδικά για τον Γ’ τομέα ανασκαφικής έρευνας προέκυψε πλήθος ευρημάτων με μεγάλη σημασία που χρονολογούνται από τα μέσα του 4^ου και μέχρι τον 1^ο αιώνα π.Χ. και τα οποία δικαιολογούν κατά τον υπεύθυνο όλων των σχετικών ανασκαφών Δρα. αρχαιολογίας Κώστα Σισμανίδη την παρακάτω υπόθεση:¹⁶²

Τα Στάγιρα μπορεί να επανιδρύθηκαν μετά την καταστροφή τους από τον Φίλιππο, όχι στην ορεινή και άνυδρη χερσόνησο «Λιοτόπι», αλλά στην πεδινή περιοχή του Μαυρόλακκα όπου και άφθονο νερό υπήρχε και οι αγροί, τα μεταλλεύματα και η ξυλεία ήταν εγγύτερα. Άλλωστε εξέλιπαν πλέον οι λόγοι της εγκατάστασης σε δυσπρόσιτες περιοχές με την ένταξη της πόλης στο μακεδονικό βασίλειο και την επικράτηση εσωτερικής ειρήνης. Στην άποψη αυτή άλλωστε συνηγορεί και το γεγονός ότι το σύνολο των χρονολογημένων αρχιτεκτονικών και κινητών ευρημάτων που απέδωσε η ανασκαφή τοποθετείται στη μετά τον Φίλιππο εποχή.

Ιστορική αναδρομή

Η διάσταση της ιστορικής αναδρομής που θα σχολιαστεί εδώ, είναι αυτή της ιστορίας της περιοχής σε σχέση με την ιστορία της μεταλλευτικής δραστηριότητας. Ήδη από τα πρώτα κλασσικά χρόνια ξεκινά η εκμετάλλευση των μεταλλείων, για να φθάσουν στην εποχή της ακμής τους την εποχή του Φιλίππου Β’ πατέρα του λεγόμενου μεγάλου Αλεξάνδρου. Στην εξέλιξη αυτής της περιόδου, τα μεταλλεία απέκτησαν πολύ μεγάλη πολιτική σημασία, γιατί ο χρυσός ήταν απαραίτητος για την κοπή νομισμάτων που γύρω στο 550 π.Χ. έγιναν τα νόμιμα μέσα συναλλαγής της εποχής.¹⁶³ Η μέθοδος που χρησιμοποιούνταν για την απόκτηση του χρυσού ήταν ένας συνδυασμός εξόρυξης από προσχωσιγενή πετρώματα και διάνοιξης φρεάτων. Το «Κοινό των Χαλκιδέων» χρησιμοποιούσε αυτή την τεχνική και έφτιαχνε τα δικά του νομίσματα από το χρυσάφι της περιοχής, γεγονός που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην απόφαση του Φιλίππου να του επιτεθεί, να το υποτάξει και να κόψει τα δικά του χρυσά νομίσματα λαμβάνοντας ως πρότυπο τον στατήρα του πρώην «Κοινού».¹⁶⁴

Παρά το γεγονός του ότι είχε ήδη κατακτήσει την Θράκη και άρα και το χρυσοφόρο Παγγαίο, τα αποθέματα χρυσού δεν επαρκούσαν για να στηρίξουν την οικονομική βάση ισχύος του βασιλείου της Μακεδονίας. Θεωρείται πως ένας από τους σημαντικούς λόγους που ώθησαν τον επόμενο βασιλιά της Μακεδονίας Αλέξανδρο στην επιλογή της κατακτητικής του πορείας ήταν οι μεγάλες ποσότητες πολύτιμων μετάλλων και τιμαλφών που βρίσκονταν στα θησαυροφυλάκια των Περσών και των άλλων κατακτηθέντων και οι οποίες μεταφέρθηκαν στα μακεδονικά θησαυροφυλάκια στην διάρκεια της 13χρονης εκστρατείας του.¹⁶⁵

Στα ρωμαϊκά χρόνια τα μεταλλεία ουσιαστικά εγκαταλείπονται, καθώς η ρωμαϊκή αυτοκρατορία κατακτά τα πλούσια ορυχεία χρυσού και αργύρου της Ισπανίας, των οποίων η εκμετάλλευση αποδίδει περισσότερο. Την εκμετάλλευση θα συνεχίσουν πολύ αργότερα οι Βυζαντινοί, κι εκείνη την περίοδο η περιοχή είναι γνωστή με το όνομα «Σιδηρόκαυσα». Τα μεταλλεία θα συνεχίσουν να λειτουργούν όλη αυτήν την περίοδο όπως και κατά την οθωμανική περίοδο, μέχρι την δεύτερη ακμή τους τον 16^ο και 17^ο αιώνα οπότε είναι σε λειτουργία 500-600 καμίνια για λογαριασμό του Σουλτάνου. Ωστόσο σταδιακά οι φλέβες εξαντλούνται και συνεχίζεται μόνο η εκμετάλλευση ασημιού σε μικρότερες ποσότητες. Τις τελευταίες δεκαετίες του 18^ου αιώνα, τα Μαντεμοχώρια¹⁶⁶ συνασπίζονται σε ομοσπονδία και αναλάβουν την εκμετάλλευση των ορυχείων. Σε αντάλλαγμα κατέβαλαν στον Σουλτάνο ένα ποσοστό της παραγωγής και απαλλάσσονταν από κάθε άλλο φόρο. Στις αρχές του 19^ου αιώνα η παραγωγή δεν ήταν αρκετή για να πληρωθούν οι ετήσιες υποχρεώσεις προς την Πύλη, αλλά συμπληρώνονταν με χρήματα των κοινοτήτων για να διατηρηθούν τα προνόμια που είχε παραχωρήσει ο Σουλτάνος στα Μαντεμοχώρια.¹⁶⁷

Το 1893 την διαχείριση των μεταλλείων ανέλαβε η εταιρεία «Γάλλο-Οθωμανική Α.Ε Μεταλλείων Κασσάνδρας» που αγόρασε τις μεταλλευτικές ιδιοκτησίες της Βόρειας Χαλκιδικής και στην περιοχή εκμεταλλεύονταν κυρίως τα μαγγανιούχα μεταλλεύματα.¹⁶⁸

Το 1927 τα μεταλλεία περνούν στα χέρια της εταιρείας ΑΕΕΧΠ.&Λ ιδιοκτησίας Μποδοσάκη-Αθανασιάδη που αρχικά εκμεταλλεύεται τον σιδηροπυρίτη και από το 1953, με την λειτουργία των μεταλλείων Μάντεμ Λάκκος, Μαύρες Πέτρες και του μύλου του Στρατωνίου και τα μικτά θειούχα κοιτάσματα. Για την Ολυμπιάδα τα μικτά θειούχα εντοπίστηκαν το1969 ενώ η δοκιμαστική εκμετάλλευση ξεκίνησε το 1972. Το 1976 προστέθηκε στις αρχικές μεταλλευτικές εγκαταστάσεις του Στρατωνίου, των Μαύρων Πετρών και του Μάντεμ Λάκκου, η σύγχρονη μονάδα εμπλουτισμού της Ολυμπιάδας με δυνατότητα επεξεργασίας 50t/h και η λίμνη απόθεσης τελμάτων.¹⁶⁹ Το συμπύκνωμα πυρίτη της Ολυμπιάδας, περιείχε αρσενοπυρίτη, ο οποίος με την σειρά του περιέχει χρυσό, αλλά η φύση του κοιτάσματος απαιτούσε ειδικά εργοστάσια και μεθόδους επεξεργασίας για να εξαχθεί ο χρυσός και ακόμα πιο εξειδικευμένα εργοστάσια και μέθοδοι για να γίνει η επεξεργασία περιβαλλοντικά ασφαλής. Καθώς η ΑΕΕΧΠ&Λ αδυνατούσε –υπό αυτές της συνθήκες- να ανακτήσει το χρυσό, μπορούσε μόνο να πωλεί το συμπύκνωμα του πυρίτη κατά μεγάλα φορτία από καιρού εις καιρόν σε ορισμένες εταιρείες εκτός Ελλάδας, που είχαν τη δυνατότητα να το επεξεργαστούν.¹⁷⁰

Στα σημαντικά γεγονότα της εποχής συγκαταλέγεται η μεγάλη απεργία διαρκείας 28 μηνών που ξεσπά στις 14/03/77 στα μεταλλεία της περιοχής αναδεικνύοντας τις σκληρές συνθήκες εργασίας και την μικρή ανταμοιβή των εργαζόμενων στα μεταλλεία και διεκδικώντας την βελτίωση της κατάστασης αυτής. Σήμερα οι κάτοικοι της περιοχής που θυμούνται εκείνα τα χρόνια προτρέπουν τον περίεργο επισκέπτη να κάνει μια επίσκεψη στα νεκροταφεία των χωριών και να παρατηρήσει τις ηλικίες που αναγράφονται πάνω στους σταυρούς: ελάχιστοι άντρες περνούσαν την ηλικία της συνταξιοδότησης καθώς η πνευμοκονίαση, η ασθένεια των μεταλλωρύχων, και τα εργατικά ατυχήματα θέριζαν τους εργάτες.¹⁷¹ Η απεργία διαρκεί τυπικά έως και τις 21/07/79 και λήγει χωρίς επιτυχία με τους πρωτεργάτες άνεργους και κυνηγημένους να αναγκάζονται να μεταναστεύσουν και το μεταλλείο να λειτουργεί κανονικά, αφού εργοδότης και κυβέρνηση τους αντιμετώπισαν με κάθε μέσο: τους πρώτους 7 μήνες τα ΜΑΤ βρίσκονται καθημερινά στα Μαντεμοχώρια και διαλύουν τους απεργούς με αύρες και ξυλοδαρμούς, απεργοσπάστες που έρχονται από διάφορες περιοχές της χώρας κλπ. Τους πρώτους 8-9 μήνες της απεργίας παρόλα αυτά, το ποσοστό συμμετοχής ήταν 100%.¹⁷²

Μέχρι και το 1989, τα μεταλλεία Κασσάνδρας κάτω από την διεύθυνση του ανιψιού του Μποδοσάκη, Αλέκου Αθανασιάδη διατηρούσαν συνεχή κερδοφορία, ενώ μετά την εκτέλεση του από την Επαναστατική Οργάνωση 17 Νοέμβρη και την παγκόσμια κρίση στα βασικά μέταλλα που προκλήθηκε από την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, τα μεταλλεία έγιναν ελλειμματικά, δανειοδοτήθηκαν με μεγάλα επιτόκια από την Εθνική Τράπεζα και οδηγήθηκαν σε πτώχευση και ειδική εκκαθάριση. Τα μεταλλεία Κασσάνδρας, ήταν η τελευταία από τις εταιρείες-κολοσσούς του ομίλου Μποδοσάκη, οι οποίες χαρακτηρίστηκαν «προβληματικές» και οδηγήθηκαν σε αναγκαστική εκκαθάριση. Προηγήθηκαν η ΠΥΡΚΑΛ και η ΛΑΡΚΟ, σε μια προσπάθεια να επωφεληθούν από την περιουσία του Μποδοσάκη οι συγγενείς του, οι οποίοι βρίσκονταν στο Διοικητικό Συμβούλιο του ιδρύματος Μποδοσάκη που δημιουργήθηκε για την διαχείριση της περιουσίας μετά τον θάνατο του το 1979.¹⁷³

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

Όπως αναφέρθηκε και στην ανάλυση της κατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής έτσι και όσον αφορά στην κοινωνικό-οικονομική διάσταση, τα χαρακτηριστικά των επιμέρους περιοχών - κοινοτήτων διαφέρουν κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μην θεωρείται θεμιτό να ομαδοποιηθούν σε ένα σύνολο, υπό τον κίνδυνο να συγκαλυφθούν τα επιμέρους χαρακτηριστικά τους. Επιπλέον σχετικά με τον διοικητικό καταμερισμό, η περιοχή δεν ανήκει σε μία ενιαία ενότητα ενώ έχουν προέλθει και τροποποιήσεις με το σχέδιο Καποδίστρια που μετέβαλαν την διοικητική εικόνα.

Έτσι οι κοινότητες Ασπροβάλτας, Βρασνών, Σταυρού και Άνω Σταυρού ανήκουν στον νομό Θεσσαλονίκης στην επαρχία Λαγκαδά, ενώ οι κοινότητες Βαρβάρας, Ολυμπιάδας, Στρατωνίου, Στρατονίκης και Σταγίρων ανήκουν στον νομό Χαλκιδικής στην επαρχία Αρναίας. Σήμερα σε επίπεδο δήμων εμπλέκονται:ο δήμος Αρναίας καθώς εκεί ανήκει η κοινότητα Βαρβάρας, ο δήμος Σταγίρων-Ακάνθου στον οποίο σήμερα ανήκουν οι κοινότητες Στρατωνίου, Στρατονίκης, Σταγίρων και Ολυμπιάδας και τέλος ο δήμος Αγίου Γεωργίου όπου ανήκουν οι κοινότητες Σταυρού, Άνω Σταυρού, Ασπροβάλτας και Βρασνών.¹⁷⁴

Οι παραπάνω κοινότητες θα μπορούσαν να χωριστούν σε δύο υποομάδες που παρουσιάζουν σύμφωνα με την οικονομική ορολογία «αναπτυξιακή διπολικότητα».¹⁷⁵ Αυτές είναι:

• οι κοινότητες του νομού Θεσσαλονίκης οι οποίες παρουσιάζουν έντονη δημογραφική και οικονομική ανάπτυξη λόγω του τουριστικού μοντέλου που αναπτύσσεται στην περιοχή τους

• οι κοινότητες Σταγίρων, Στρατονίκης και Στρατωνίου που παρουσιάζουν σχετική στασιμότητα τόσο δημογραφική όσο και οικονομική, κυρίως λόγω της άμεσης σύνδεσης τους με τα μεταλλεία ως κυρίαρχη μορφή εργασιακής απασχόλησης για τους κατοίκους τους.

Οι κοινότητες Ολυμπιάδας και Βαρβάρας παρουσιάζουν χαρακτηριστικά που προσιδιάζουν περισσότερο στη δεύτερη υποομάδα πλην όμως είναι και οι δύο οικονομικά ιδιάζουσες περιπτώσεις. Η μεν Βαρβάρα διατηρεί έναν παραδοσιακά αγροτοκτηνοτροφικό χαρακτήρα, η δε Ολυμπιάδα παρουσιάζει τάσεις και δυνατότητες τουριστικής ανάπτυξης. Τα στοιχεία αυτά, σε συνδυασμό με το ότι δεν εξαρτώνται τόσο έντονα από την μεταλλευτική δραστηριότητα, τις διαφοροποιούν κατά κάποιο τρόπο από τις υπόλοιπες κοινότητες του νομού Χαλκιδικής. Θα αντιμετωπισθούν λοιπόν μεμονωμένα αφού βρίσκονται εξάλλου στο επίκεντρο της περιοχής αλλά και της σύγκρουσης. Ο πληθυσμός των κοινοτήτων και η εξέλιξη του τα τελευταία (μέχρι το 1991) χρόνια εμφανίζεται στον πίνακα 3. Είναι σαφές από τα στοιχεία του πίνακα ότι οι κοινότητες του νομού Θεσσαλονίκης βρίσκονται σε δημογραφική άνθηση την οποία συμμερίζεται και η Ολυμπιάδα σε ένα βαθμό, ενώ στις υπόλοιπες κοινότητες μειώθηκε ο πληθυσμός εκτός από το Στρατώνι όπου αυξήθηκε κατά λίγο. Στις αυξομειώσεις του πληθυσμού των κοινοτήτων αντικατοπτρίζεται κατά τρόπο έμμεσο αλλά ενδεικτικό η οικονομική διάσταση. της ιστορικής τους πορείας τον τελευταίο αιώνα, η οποία και θα

διερευνηθεί σ’ αυτό το σημείο για να δοθεί μια εικόνα των κοινωνικών συμφραζόμενων μέσα στα οποία αναπτύσσονται τα γεγονότα

Πίνακας 3 Πληθυσμιακή εξέλιξη στις κοινότητες της περιοχής μελέτης από το 1961 εως το 1991

Κοινότητα	Πληθυσμός στο έτος απογραφής (+/- % Διαφορά από την προηγούμενη απογραφή)				Ποσοστό αυξομείωσης πληθυσμού
	1961	1971	1981	1991	1961-1991
Άνω Σταυρός	429	355 (-17,5%)	505 (+42,5%)	860 (+70,2%)	+200,5%
Ασπροβάλτα	670	691 (+3,1%)	1466 (+112%)	2366 (+61,3%)	+353,1%
Βρασνά	1058	911 (-13,8%)	1078 (+18,3%)	1613 (+49,6%)	+52,5%
Σταυρός	1584	1700 (+7,3%)	2259 (+32,8%)	2641 (+16,9%)	+66,7%
Ολυμπιάδα	357	410 (+14,8%)	539 (+31,5%)	644 (+19,5%)	+80,4%
Στρατώνι	1156	1257 (+8,7%)	1294 (+2,9%)	1421 (+9,8%)	+22,9%
Στρατονίκη	1610	1172 (-27,2%)	807 (-31,1%)	935 (+15,9%)	-41,9%
Στάγιρα	680	587 (-13,7%)	479 (_18,4%)	464 (-3,1%)	-31,8%
Βαρβάρα	853	753 (-11,7%)	752 ()%)	757 (+0,6%)	-11,3%
Σύνολο περιοχής μελέτης	8397	7836 (-6,68%)	9179 (+17,14%)	11701 (+27,47)	+33%

Η Κοινότητα Ολυμπιάδας

Ο οικισμός της Ολυμπιάδας χτίσθηκε το 1923, από πρόσφυγες που ήρθαν από την Αγία Κυριακή της Μικράς Ασίας και τους παραχωρήθηκε η βαλτώδης πεδιάδα όπου μέχρι τότε ζούσαν 10 αγροτικές οικογένειες. Το χωριό στέριωσε, αν και το 1/3 του πληθυσμού χάθηκε από την ελονοσία και πολλοί ήταν αυτοί που διασκορπίστηκαν στην ευρύτερη Μακεδονία. Η Ολυμπιάδα ήταν η πρώτη από τις κοινότητες της υπό εξέταση περιοχής που άρχισε να αναπτύσσεται τουριστικά ήδη από τη δεκαετία του 1960, καθώς συνδύαζε ειδυλλιακό και ήσυχο φυσικό περιβάλλον με όμορφες ακρογιαλιές και εύκολη πρόσβαση.¹⁷⁶

Το γεγονός αυτό, καθώς και το ότι υπήρχε εργασία στα μεταλλεία, αντικατοπτρίζεται στα στοιχεία του πίνακα 3 όπου παρατηρείται πως την δεκαετία του ’60 είναι η μόνη κοινότητα που παρουσιάζει πληθυσμιακή αύξηση άνω του 10% ενώ η συνολική τάση στην περιοχή είναι αρνητική (-6,68%). Στα μέσα όμως της δεκαετίας του ’70 η τουριστική κίνηση ανακόπηκε, την ίδια ακριβώς περίοδο της έναρξης λειτουργίας της μονάδας εμπλουτισμού στην πεδιάδα της Ολυμπιάδας.

Η εντατικοποίηση της μεταλλευτικής δραστηριότητας και η επίδραση της στο φυσικό τοπίο καθώς και η ρύπανση του Μαυρόλακκα επέδρασαν αρνητικά στην εικόνα της περιοχής ως τόπου παραθερισμού, με αποτέλεσμα να χαθεί αυτή η προοπτική, να μεταφερθεί η τουριστική κίνηση στις κοντινές και με ανάλογα φυσικά πλεονεκτήματα κοινότητες της Ασπροβάλτας και του Σταυρού και σημαντικό κομμάτι του ενεργού πληθυσμού να στραφεί στην εργασία στα μεταλλεία. Έτσι στην μελέτη του ΠΑΚΟΕ του 1988 αναφέρεται ότι το 60% του ενεργού πληθυσμού απασχολείται στα μεταλλεία και το υπόλοιπο στον τουρισμό την αλιεία και τον δασικό πλούτο, ενώ η γεωργία περιορίζεται σε λίγες καλλιέργειες σιτηρών και κηπευτικών.

Σύμφωνα με στοιχεία του 1991 της ΕΣΥΕ, τα οποία αναφέρονται στην μελέτη της Ιndeco, τα μισά από τα 1900 στρέμματα καλλιεργήσιμης γης της κοινότητας είναι σε αγρανάπαυση, ενώ δεν υπάρχει κανένα ενδιαφέρον από τον πληθυσμό, ο οποίος βάσιμα ευελπιστεί να ακολουθηθεί η αναπτυξιακή πορεία των κοινοτήτων του νομού Θεσσαλονίκης προς τον τουρισμό.¹⁷⁷ Όντως σταδιακά η σχετική οικονομική σημασία της εργασίας στα μεταλλεία περιορίζεται, μαζί με τον αριθμό των εργαζόμενων σ’ αυτά, ενώ η κοινότητα προσανατολίζεται περισσότερο στην αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων της ως πόλος τουριστικής έλξης κυρίως στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’90. Παρόλο που η τουριστική κίνηση συγκεντρώνεται κύρια στις κοινότητες του νομού Θεσσαλονίκης, η Ολυμπιάδα διεκδικεί μικρό -καθώς δεν διακινούνται μαζικά οργανωμένοι τουρίστες- αλλά άξιο αναφοράς κομμάτι των διανυκτερεύσεων.¹⁷⁸

Από όλα τα παραπάνω, συνάγεται ότι η Ολυμπιάδα είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση στο σύνολο των κοινοτήτων του νομού Χαλκιδικής και δεν εντάσσεται στο μειονεκτικό κομμάτι του «αναπτυξιακού δίπολου».

Η κοινότητα Βαρβάρας

Η κοινότητα Βαρβάρας έχει μεγάλη ιστορική παρουσία στην περιοχή, έχει έναν ενδιαφέροντα πολεοδομικά οικισμό και αποτελεί κι αυτή ιδιάζουσα περίπτωση αλλά για λόγους τελείως διαφορετικούς από αυτούς που ισχύουν για την Ολυμπιάδα. Ιδιαίτερα ορεινή και σχετικά απομακρυσμένη στην ενδοχώρα, δεν ακολούθησε το πρότυπο της τουριστικής ανάπτυξης των παραθαλάσσιων κοινοτήτων από την μια, ούτε όμως ανέπτυξε τόσο ισχυρή εξάρτηση από τον κλάδο των μεταλλείων όσο οι άλλες ορεινές κοινότητες. Το 1997 από τις απαντήσεις σε ερωτηματολόγια της Ιndeco, προκύπτει ότι 20 άτομα εργάζονται στα μεταλλεία και δεν υπήρχε εκδηλωμένο ενδιαφέρον από τους κατοίκους για εργασία.

Συνεπώς η κοινότητα Βαρβάρας διατήρησε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη κοινότητα της περιοχής μελέτης τον παραδοσιακό αγροτοκτηνοτροφικό της χαρακτήρα, στηριζόμενη σε μια δυναμική γεωργοκτηνοτροφική βάση τόσο πληθυσμιακά όσο και από άποψη εκμεταλλεύσεων. Λόγω των μικρών -σχετικά με τα πεδινά- αποδόσεων των χωραφιών, το ειδικό βάρος δόθηκε στην ορεινή κτηνοτροφία με μεγάλη ποικιλία εκτρεφόμενων ειδών: κυρίως βοοειδή, οικόσιτα και κοπαδιάρικα αιγοπρόβατα, όρνιθες αλλά και περιστέρια, μέλισσες και χοίρους (ημιάγριους και κοινούς). Μεγάλη ποικιλία παρουσιάζεται και στα αγροτικά προϊόντα που παράγονται στην κοινότητα (καστανιές, φασολάκια, πατάτες, βρώμη κα).

Ακόμη, ένα σημαντικό μέρος του ενεργού πληθυσμού ασχολείται με δασικά επαγγέλματα (υπάρχουν 61 συνεταιρισμένοι δασεργάτες και 4 στην επεξεργασία και διακίνηση ξυλείας).¹⁷⁹

Ως συνέπεια των παραπάνω στοιχείων που δεν υποδηλώνουν κάποια αναπτυξιακά δυναμική οικονομική δραστηριότητα, ο πληθυσμός του χωριού μειώθηκε από το 1961 αν και διατηρείται σχετικά σταθερός τις δύο τελευταίες δεκαετίες (βλ. Πίνακα 3).

Κοινότητα Στρατωνίου

Το Στρατώνι δημιουργήθηκε το 1923 από μεταλλωρύχους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και υπήρξε εξαρχής οικισμός προσανατολισμένος στην εξορυκτική δραστηριότητα, η οποία αποτέλεσε και την αιτία ίδρυσης του. Το γεγονός αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές και σήμερα, καθώς ο οικισμός συνυπάρχει σε ελάχιστη απόσταση με το εργοστάσιο εμπλουτισμού, η ύπαρξη και η λειτουργία του οποίου καθορίζει το τοπίο αλλά και την ποιότητα του περιβάλλοντος στην περιοχή. Η περιοχή είναι χαρακτηρισμένη ως βιομηχανική, ενώ μέχρι το 1995 απαγορεύονταν η κολύμβηση στην παραλία λόγω της ρύπανσης¹⁸⁰ με αποτέλεσμα αν και η κοινότητα είναι παραθαλάσσια δεν μπορεί να αναπτύξει τον τουρισμό. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την περιορισμένη γεωργική γη (μόλις 320 στρέμματα), δεν επιτρέπει -τον άμεσο τουλάχιστον- προσανατολισμό της κοινότητας προς καμία άλλη κατεύθυνση πλην της μεταλλουργίας. Το 1997, 170 άτομα από την κοινότητα εργάζονταν στα μεταλλεία, ενώ υπήρχε εκδηλωμένο ενδιαφέρον από άλλα 150 άτομα για εργασία σε αυτά.¹⁸¹

Καθώς δεν υπάρχει αξιόλογη οικονομική δραστηριότητα στον πρωτογενή και τριτογενή τομέα και ο δευτερογενής προσανατολίζεται αποκλειστικά στην μεταλλευτική δραστηριότητα,¹⁸² γίνεται σαφής ο μονοδιάστατος χαρακτήρας της οικονομίας της κοινότητας.

Κοινότητες Στρατονίκης και Σταγίρων.

Οι δύο αυτές κοινότητες βρίσκονται χωροθετημένες στην ενδοχώρα με τους οικισμούς τους χτισμένους πλάι ο ένας στον άλλο, πάνω στον οδικό άξονα Θεσσαλονίκης- Ιερισσού. Και οι δύο, παρουσιάζουν διασπορά της απασχόλησης σε διαφορετικούς κλάδους της παραγωγής. Αν και στηρίχθηκαν σε σημαντικό βαθμό στην απασχόληση στα μεταλλεία, δεν ανέπτυξαν την εξάρτηση που παρουσιάζεται στο Στρατώνι καθώς η γεωργία και ο δασικός πλούτος αποτέλεσαν εναλλακτικές διεξόδους, έστω και για την συμπλήρωση του οικογενειακού εισοδήματος.

Το 1997 στα μεταλλεία εργάζονταν 47 άτομα από την Στρατονίκη και 50-60 άτομα από τα Στάγιρα, ενώ υπήρχε εκδηλωμένο ενδιαφέρον από 20 ακόμα άτομα στην Στρατονίκη. Αντίστοιχα από την Στρατονίκη εργάζονταν ως συνεταιρισμένοι δασεργάτες 18 άτομα ενώ από τα Στάγιρα 16. Ο υπόλοιπος ενεργός πληθυσμός απασχολείται στην γεωργία και την κτηνοτροφία ενώ μικρή είναι η παρουσία του τριτογενή (35 επιχειρήσεις) και σχεδόν ανύπαρκτος ο δευτερογενής αν εξαιρεθεί ο τομέας των μεταλλείων. Αξίζει να σημειωθεί σ’ αυτό το σημείο, η ενδιαφέρουσα διαπίστωση, ότι υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ανταγωνισμού ανάμεσα στο επάγγελμα του γεωργοκτηνοτρόφου και του μεταλλωρύχου ειδικά για τα χωριά Στάγιρα και Στρατονίκη καθώς στις δεδομένες συνθήκες οποιαδήποτε άλλη ευκαιρία για απασχόληση αποσπά χέρια από τον πρωτογενή. Η δουλειά του μεταλλωρύχου αν και σκληρή και επιβλαβής για την υγεία, παρέχει ένα καλό και σταθερό εισόδημα το οποίο στα αγροτικά εξασφαλίζεται μόνον εν μέρει και μόνον μέσα από τις επιδοτήσεις και τις τιμές παρέμβασης. Έτσι αυτό που παρατηρείται είναι πως ακόμα και σε περιόδους εργασίας στα μεταλλεία, οι παραδοσιακοί μικροί κλήροι διατηρήθηκαν σε (υπό)λειτουργία από τις γυναίκες και τα παιδιά των εργαζομένων και οι ίδιοι τις ανέλαβαν όταν διακόπηκε η εργασία στα μεταλλεία.¹⁸³

Κοινότητες Ασπροβάλτας, Σταυρού, Άνω Σταυρού και Βρασνών.

Οι κοινότητες αυτές θα αντιμετωπισθούν ενιαία, καθώς σε μεγάλο βαθμό ακολούθησαν κοινή πορεία όσον αφορά στην οικονομική δραστηριότητα τις τελευταίες δεκαετίες. Εκμεταλλεύτηκαν τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της περιοχής που συνδυάζει βουνό και αμμουδερές παραλίες με ιδιαίτερο φυσικό κάλλος, εύκολη πρόσβαση μέσω μεγάλου οδικού άξονα και κεντρική θέση ανάμεσα σε μεγάλα αστικά κέντρα, Θεσσαλονίκης, Σερρών, Δράμας. Έτσι αναπτύχθηκε ο τουρισμός ήδη από την δεκαετία του ’60 και εδραιώθηκε στις δεκαετίες του ’70 και ’80 με έμφαση κυρίως στον εσωτερικό τουρισμό, στην διατήρηση παραθεριστικών κατοικιών από κατοίκους της Θεσσαλονίκης, Δράμας, Σερρών αλλά και στην προσέλευση αλλοδαπών τουριστών κυρίως από την ανατολική αλλά και την δυτική Ευρώπη. Μετά το 1991 η τουριστική κίνηση αυξήθηκε, για να μειωθεί στην συνέχεια το 1993-1994 λόγω της πολεμικής σύρραξης στην Γιουγκοσλαβία από την οποία δέχεται πολλούς επισκέπτες. Από το 1995 η περιοχή εμφανίζει έντονους ρυθμούς τουριστικής ανάπτυξης ενώ σημαντικό ρόλο πλέον διαδραματίζει η οργανωμένη σε μεγάλο βαθμό διακίνηση αλλοδαπών τουριστών κυρίως από την Τσεχία και Ουγγαρία προς την περιοχή του Στρυμονικού κόλπου.¹⁸⁴

Για τις 3 από τις 4 κοινότητες του νομού Θεσσαλονίκης, ισχύει το ότι δεν διαθέτουν πλέον ικανές εκτάσεις γης για να δεσμευθούν στην αγροτική παραγωγή καθώς έχει επέλθει αλλαγή της χρήσης γης στις πεδινές παραθαλάσσιες εκτάσεις Σταυρού και Ασπροβάλτας, από γεωργική σε εν αναμονή οικοδομήσιμη ή οικοδομημένη γη. Είναι εντυπωσιακό το ότι η Ασπροβάλτα έχασε το 1/3 των καλλιεργήσιμων εκτάσεων της μόνο την δεκαετία του 1970, καθώς ανεγέρθηκαν πλήθος οικοδομών για παραθεριστικές κατοικίες, προς ενοικίαση κλπ.¹⁸⁵ Ταυτόχρονα, διογκώθηκε εξαιρετικά ο τριτογενής τομέας με πλήθος επιχειρήσεων (εστιατόρια, κέντρα διασκέδασης, λιανικό εμπόριο κλπ) που δημιουργήθηκαν λόγω της τουριστικής κίνησης. Κύριο χαρακτηριστικό των επιχειρήσεων αυτών, είναι το μικρό τους μέγεθος που υποδηλώνει τον οικογενειακό χαρακτήρα με μέση απασχόληση ανά επιχείρηση τα 1.3 άτομα, ενώ οι κυριότερες δραστηριότητες αφορούν στον κλάδο των εστιατορίων και συναφών επιχειρήσεων (33,4% του συνόλου), το εμπόριο τροφίμων (17,9%) και των «άλλων καταναλωτικών αγαθών» (13,8%).¹⁸⁶

Οι επιχειρήσεις αυτές σε μεγάλο ποσοστό απευθύνονται σε επισκέπτες και τουρίστες στην περιοχή, ενώ σημαντική θεωρείται η παρουσία επιχειρήσεων (11,4%) που σχετίζονται με τον κατασκευαστικό κλάδο, όπως υλικά οικοδομών, χωματουργικές εργασίες, εργολαβικά γραφεία κτλ των οποίων η ύπαρξη έχει όπως αναφέρθηκε άμεση σχέση με τον τουρισμό.¹⁸⁷ Το γεγονός του ότι οι περισσότερες επιχειρήσεις είναι μικρές οικογενειακές μονάδες, σε συνδυασμό με το ότι τα ενοικιαζόμενα δωμάτια επίσης δεν συγκεντρώνονται σε λίγους ιδιοκτήτες, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι υπάρχει μια διάχυση του πλούτου σε μεγάλο κομμάτι της κοινότητας. Όπως φαίνεται από τον πίνακα 3, ο πληθυσμός των κοινοτήτων αυτών όχι μόνο διατηρήθηκε αλλά αυξήθηκε αλματωδώς τα τελευταία 30 χρόνια.

Η κοινότητα Βρασνών δεν δραστηριοποιήθηκε οικονομικά τόσο πολύ προς την εξυπηρέτηση της τουριστικής κίνησης καθώς συνεχίστηκε η εκμετάλλευση των αξιόλογων γεωργικών της εκτάσεων με σχετική επιτυχία και άρα προσφέρθηκε εργασία σ’ αυτόν τον τομέα καθώς και στην κτηνοτροφία. Οι υπόλοιπες κοινότητες έχουν αποβάλει τον ρόλο του παραγωγού γεωργικών προϊόντων, ενώ και η κτηνοτροφία δεν αποτελεί αντικείμενο απασχόλησης. Η σημαντική τουριστική ανάπτυξη κάνει την απασχόληση σ’ αυτόν τον τομέα περισσότερο ελκυστική και προσοδοφόρα με αποτέλεσμα και στην κοινότητα Βρασνών ο χαρακτήρας της πρωτογενούς παραγωγής να μην είναι δυναμικός.

Σε αντίθεση με τις κοινότητες του νομού Χαλκιδικής (των οποίων ο δευτερογενής συνίσταται ουσιαστικά στην μεταλλευτική δραστηριότητα), υπάρχουν επίσης αρκετές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον δευτερογενή τομέα και κυρίως στην επεξεργασία ξύλου, στα δομικά υλικά, συνεργεία κ.α.

Άξιος αναφοράς είναι ο δασικός συνεταιρισμός του Σταυρού, με 161 συνεταιρισμένους δασεργάτες, το 60% των οποίων είναι κάτω των 40 ετών, αποτελώντας έναν από τους μεγαλύτερους δασικούς συνεταιρισμούς της χώρας. Οι κύριες δραστηριότητες του συνεταιρισμού είναι εκτός των ορίων της κοινότητας αλλά και του νομού Θεσσαλονίκης. Σε μόνιμη βάση εκμεταλλεύονται την περιοχή βορείως της Ασπροβάλτας που όμως δεν επαρκεί. Η παραγωγή αφορά κυρίως καυσόξυλα και ελάχιστη εκμεταλλεύσιμη ξυλεία οξιάς, γεγονός που δημιουργεί προβλήματα ανταγωνιστικότητας καθώς πρόκειται για πριμοδοτούμενο προϊόν και οι εργασίες εξαρτώνται από τις πιστώσεις. Άλλο ένα πρόβλημα που αντιμετώπισε ο συνεταιρισμός είναι ότι μετά την ψήφιση του νόμου που έδινε προτεραιότητα στους συνεταιρισμούς κάθε περιοχής για την εκμετάλλευση της περιορίστηκε η δυνατότητα απασχόλησης εκτός των ορίων της περιοχής, τα δάση της οποίας δεν επαρκούν ούτε σε ποιότητα αλλά ούτε και σε ποσότητα για την απασχόληση όλων των εργατών.¹⁸⁸

Τελειώνοντας με την αναφορά στις κοινότητες, θα γίνει μια προσπάθεια να συνοψιστούν κάποια συμπεράσματα για την κατάσταση στους τρεις τομείς παραγωγής: πρωτογενή, δευτερογενή και τριτογενή στο επίπεδο της περιοχής μελέτης. Για την παρουσίαση των συμπερασμάτων, χρησιμοποιήθηκαν τα οικονομικά στοιχεία που δόθηκαν παραπάνω καθώς και στοιχεία και αυτούσια συμπεράσματα που περιέχονται στην μελέτη της IΝDECO, που στόχο της είχε την καταγραφή της οικονομικής κατάστασης της περιοχής μελέτης και άρα παρέχει χρήσιμα προς αυτήν την κατεύθυνση στοιχεία. Το βασικό συμπέρασμα της μελέτης της INDECO είναι πως παρατηρείται ανομοιογένεια στον παραγωγικό-οικονομικό προσανατολισμό των κοινοτήτων ανάμεσα στις δύο περιοχές, καθώς εμφανίζεται «αναπτυξιακή διπολικότητα». Από την μια βρίσκονται οι κοινότητες του νομού Θεσσαλονίκης, όπου το πιο σημαντικό στοιχείο είναι η μεγάλη θερινή τουριστική κίνηση που σε μεγάλο βαθμό καθορίζει τον οικονομικό χαρακτήρα της υποπεριοχής, ενώ στον άλλο πόλο είναι οι κοινότητες του νομού Χαλκιδικής, οι οποίες παρουσιάζουν μια σχετική στασιμότητα, χωρίς σαφή προσανατολισμό προς κάποια δυναμική οικονομική δραστηριότητα. Για την τουριστική κίνηση των πρώτων πρέπει ν’ αναφερθεί πως έχει οδηγήσει στην εκρηκτική ανάπτυξη του τομέα των υπηρεσιών, αλλά και της οικοδομικής δραστηριότητας ενώ για τις δεύτερες, αξιόλογο είναι το ειδικό βάρος της μεταλλευτικής δραστηριότητας, κυρίως στο επίπεδο της απασχόλησης του ανθρώπινου δυναμικού.

ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΤΟΜΕΑΣ

Γεωργική παραγωγή

• Σε μεγάλο βαθμό, η γεωργική δραστηριότητα στην βόρεια υποπεριοχή έχει εγκαταλειφθεί λόγω της ανάπτυξης του τουρισμού. Το ίδιο ισχύει και για την Ολυμπιάδα, ενώ μόνο η κοινότητα Βρασνών παρουσιάζει αξιόλογη αγροτική παραγωγή.

• Στις κοινότητες του νότου, εκτός από την κοινότητα Στρατωνίου που δεν διαθέτει μεγάλη γεωργική έκταση, οι υπόλοιπες κοινότητες ασχολούνται επικουρικά με την γεωργική παραγωγή που συνδέεται άμεσα με την κτηνοτροφία, ενώ μεγαλύτερη ειδική σημασία έχει για την κοινότητα Βαρβάρας.

• Συνολικά, όσον αφορά στην απασχόληση, παρατηρείται μετατόπιση του ενεργού πληθυσμού από τον πρωτογενή τομέα προς τους άλλους δύο. Ειδικά για τις κοινότητες του νότου -πλην του Στρατωνίου- υπάρχει ανταγωνισμός ανάμεσα στο επάγγελμα του μεταλλωρύχου και του γεωργού με την ειδική προτίμηση των κατοίκων να στρέφεται προς το πρώτο.

Κτηνοτροφία

• Η κτηνοτροφία δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη στις κοινότητες του βορρά εκτός από την κοινότητα Βρασνών που παρουσιάζει ανεπτυγμένη την αιγοπροβατοτροφία τόσο σε αριθμό ζώων όσο και σε προϊόντα.

• Στην Νότια υποπεριοχή η κτηνοτροφική παραγωγή είναι σημαντική με κυριότερα παραγόμενα είδη τα βοοειδή, τα αιγοπρόβατα και τα πουλερικά, των οποίων η εκτροφή επικεντρώνεται κυρίως στα χωριά Βαρβάρα, Στρατονίκη και Στάγιρα, με καλές αποδόσεις και αξιόλογη παραγωγή. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το ότι υπάρχουν 30-50 σπίτια που διατηρούν 1-2 πρόβατα για τις ανάγκες της οικογένειας στοιχείο που καταδεικνύει πως οι ρίζες της αγροτοκτηνοτροφικής παράδοσης είναι ακόμη ισχυρές.

Δασικές εκμεταλλεύσεις

• Για τις βόρειες κοινότητες, το ενδιαφέρον εντοπίζεται στον σημαντικό δασικό συνεταιρισμό του Σταυρού, ο οποίος όμως αντιμετωπίζει προβλήματα, λόγω της μη επάρκειας των δασών της περιοχής ποσοτικά και ποιοτικά για την απασχόληση όλων των εργατών.

• Η περιοχή του νότου έχει μεγάλη παράδοση στις δασικές εργασίες, με παραγωγή που αφορά στο μεγαλύτερο μέρος της την καύσιμη ξυλεία που επεξεργάζεται σε ξυλοκάρβουνο. Κατά δεύτερο λόγο παράγεται οικοδομική ξυλεία, καθώς και ξυλεία οξιάς και δρυός ενώ πρέπει ν’ αναφερθεί και η παραγωγή χριστουγεννιάτικων δέντρων, σε ιδιωτικούς πρώην εγκαταλειμμένους αγρούς.

• Στο επίπεδο της απασχόλησης, η απασχόληση στην υλοτομία αποτελεί δευτερεύουσα ασχολία και το εισόδημα από αυτήν παίζει συμπληρωματικό ρόλο στη διαμόρφωση του οικογενειακού εισοδήματος (33%) εκτός από την περίπτωση του συνεταιρισμού του Σταυρού (95%).

Αλιεία

• Με δεδομένο τον μεγάλο πλούτο σε ιχθυοαποθέματα κύρια του κόλπου της Ιερισσού κι έπειτα του Στρυμονικού, η περιοχή αλιεύεται εντατικά αλλά είναι δύσκολο να συγκεντρωθούν στοιχεία στο επίπεδο των κοινοτήτων ή των υποπεριοχών μελέτης, καθώς τα στοιχεία καταγράφονται στην ιχθυόσκαλα της Καβάλας.

• Η αλιευτική δραστηριότητα που αναπτύσσεται στην ευρύτερη περιοχή αφορά κυρίως στην παράκτια και μέση αλιεία.

• Στον Στρυμονικό κόλπο υπάρχουν ιχθυοκαλλιέργειες τσιπούρας και λαυρακίου και 6 μονάδες μυδοκαλλιέργειας.

ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΤΟΜΕΑΣ

• Η μεταποίηση στην περιοχή περιορίζεται σε ορισμένους μόνο κλάδους, είναι οικογενειακής μορφής με μικρές μονάδες, με μέση απασχόληση 1 έως 2,5 άτομα ανά επιχείρηση και καλύπτει κυρίως βασικές ανάγκες των κατοίκων αλλά και των τουριστών του καλοκαιριού.

• Οι κοινότητες που ανήκουν στον νομό Θεσσαλονίκης, εμφανίζουν σαφώς εντονότερη μεταποιητική δραστηριότητα από αυτήν των υπολοίπων.

• Η συμβολή του τομέα της μεταποίησης στην απασχόληση είναι πολύ χαμηλή και συγκεκριμένα το 1991 μόνο το 11,9% του ενεργού πληθυσμού απασχολούνταν στον τομέα βιομηχανία-βιοτεχνία.

• Ο κλάδος των μεταλλείων έχει μεγάλη ειδική οικονομική αξία ειδικά για την νότια υποπεριοχή, για την οποία σε επίπεδο απασχόλησης το1988 απασχολούνταν 290 άτομα, ενώ το 1991 ο αριθμός ήταν 218 με τάσεις μειωτικές λόγω της κατάστασης στην οποία είχαν περιέλθει τα μεταλλεία Κασσάνδρας.

• Ο κλάδος των κατασκευών είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένος στις κοινότητες του νομού Θεσσαλονίκης και σχετίζεται άμεσα με την τουριστική δραστηριότητα. Απασχολεί το 16.5% του ενεργού πληθυσμού και συνεπώς έχει μια βαρύτητα ανάλογη με αυτήν που έχει ο τομέας των μεταλλείων για το νότιο τμήμα καθώς απασχολεί το 14,8% του εκεί ενεργού πληθυσμού.

• Υπάρχει αλληλεξάρτηση μεταξύ δασικού πλούτου και επιχειρήσεων ξύλου και επίπλου που οφείλεται στην πλούσια δασική προσφορά της περιοχής.

• Δεν παρατηρείται αλληλεξάρτηση της λειτουργίας των μεταλλείων με άλλους οικονομικούς κλάδους της περιοχής. Η TVX Hellas απευθυνόταν στην αγορά της Θεσσαλονίκης ή στο εξωτερικό για τις λίγες εργασίες που δεν μπορούσε να πραγματοποιήσει η ίδια. Μόνο στον τομέα των μεταφορών παρατηρείται μια στοιχειώδης σύνδεση με ελάχιστους τοπικούς επαγγελματίες που με δικά τους φορτηγά συμμετέχουν σε εργασίες των μεταλλείων.

ΤΡΙΤΟΓΕΝΗΣ ΤΟΜΕΑΣ

• Ο τριτογενής τομέας στην περιοχή μελέτης είναι αρκετά ανεπτυγμένος, κυρίως στις παραθαλάσσιες κοινότητες της βόρειας υποπεριοχής, στις οποίες και επικεντρώνεται η τουριστική κίνηση.

• Αντίθετα στις μη παραθαλάσσιες κοινότητες Σταγίρων, Στρατονίκης και Βαρβάρας η παρουσία εμπορικών και επαγγελματικών επιχειρήσεων είναι ελάχιστη, ενώ μια ενδιάμεση κατάσταση επικρατεί στην Ολυμπιάδα, τα Βρασνά και το Στρατώνι. Κύριο χαρακτηριστικό των επιχειρήσεων είναι το μικρό τους μέγεθος που υποδηλώνει τον οικογενειακό χαρακτήρα με μέση απασχόληση ανά επιχείρηση τα 1.3 άτομα.

• Οι επιχειρήσεις αυτές σε μεγάλο ποσοστό απευθύνονται σε επισκέπτες και τουρίστες στην περιοχή, ενώ σημαντική θεωρείται η παρουσία επιχειρήσεων (11,4%) που σχετίζονται με τον κατασκευαστικό κλάδο.

• Η συμβολή του τριτογενή στην απασχόληση του πληθυσμού είναι ιδιαίτερα σημαντική καθώς το 35% του ενεργού ανδρικού πληθυσμού εργάζεται σε επιχειρήσεις του τριτογενή ενώ για τις γυναίκες το ποσοστό φθάνει το 52,5%.

• Ο τουρισμός κατέχει την πρώτη θέση στην επιχειρηματική δραστηριότητα και το εισόδημα στις κοινότητες Ασπροβάλτας, Βρασνών, Άνω Σταυρού και Σταυρού ενώ και για την Ολυμπιάδα αποτελεί έναν σημαντικό κλάδο. Έχει ήδη αναφερθεί η συμβολή του στην ανάπτυξη του τομέα των υπηρεσιών και του κλάδου των κατασκευών, ενώ πρέπει να αναφερθεί το υψηλό ετήσιο εισόδημα που απολαμβάνουν οι ιδιοκτήτες των ενοικιαζόμενων δωματίων.

• Ένας πολύ μεγάλος αριθμός επιχειρήσεων απευθύνεται στην τουριστική αγορά (εμπορικές, διασκέδασης) ενώ αναπτύσσονται και άλλες δραστηριότητες οι οποίες αν και δεν κατατάσσονται στον τουριστικό τομέα, ειδικότερα τράπεζες, φαρμακεία, μεσιτικά γραφεία λειτουργούν λόγω της ύπαρξης του τουρισμού.

• Μετά από αυτήν την ανάλυση είναι σαφής η μεγάλη ειδική σημασία του τουρισμού για την οικονομική ανάπτυξη και την απασχόληση ειδικά για τις κοινότητες του νομού Θεσσαλονίκης γεγονός που τις διαφοροποιεί από αυτές του νομού Χαλκιδικής.

ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ

Ξεκινώντας τη διαπραγμάτευση του κυρίως θέματος, θα γίνει μια αναφορά στα γεγονότα που σημάδεψαν την προσπάθεια για εφαρμογή του επενδυτικού πλάνου για την εκμετάλλευση των χρυσοφόρων κοιτασμάτων της βόρειας Χαλκιδικής και την αντιπαράθεση που προέκυψε ανάμεσα στην πολυεθνική εταιρεία TVX Gold και τους κατοίκους του Στρυμονικού κόλπου.

Ήδη από το 1985 η ΑΕΕΧΠ&Λ είχε αρχίσει να συσσωρεύει τον πυρίτη στις εγκαταστάσεις της Ολυμπιάδας, αφού δεν τον πουλούσε με ευκολία σε τακτική βάση στην αγορά, γιατί ήταν λίγες οι εταιρείες που είχαν τις κατάλληλες εγκαταστάσεις ώστε να εξάγουν τον χρυσό από το δυσκατέργαστο κοίτασμα της Ολυμπιάδας. Η συγκέντρωση γινόταν με την προοπτική να γίνει η επεξεργασία του πυρίτη και να εξαχθεί ο χρυσός από εργοστάσιο χρυσού που θα δημιουργούνταν στην Ελλάδα. Γι’ αυτόν τον λόγο είχε δημιουργηθεί ήδη από το 1980 η Μεταλλουργική Βιομηχανία Αιγαίου (ΜΕΤΒΑ), εταιρεία του δημοσίου τομέα, με σκοπό την εφαρμογή της απόφασης της ελληνικής κυβέρνησης της εποχής εκείνης, να εγκαταστήσει ένα συγκρότημα μεταλλουργίας στην περιοχή των μεταλλείων ώστε να επεξεργάζεται μόλυβδο, ψευδάργυρο, θειικό και φωσφορικό οξύ, χρυσό και άργυρο. Τελικά αποφασίστηκε από την ΜΕΤΒΑ, ότι το πρώτο πρόγραμμα θα ήταν η επεξεργασία των πυριτών της Ολυμπιάδας για την ανάκτηση χρυσού. Προσελήφθησαν σύμβουλοι ώστε να μελετήσουν 12 μεθόδους εξαγωγής δυσκατέργαστού χρυσού και τελικά επιλέχθηκε η κατασκευή του εργοστασίου στη βάση της μεθόδου Sherritt-Gordon, γνωστής ως υδατική οξείδωση υπό πίεση. Υπογράφηκε έτσι το 1987 συμβόλαιο με την ΑΕΕΧΠ&Λ για την αγορά του συγκεντρωμένου συμπυκνώματος πυρίτη, καθώς και της τρέχουσας παραγωγής. Συνολικά η ΜΕΤΒΑ ξόδεψε περίπου $7.000.000 δολ. στην διαδικασία για την μελλοντική εγκατάσταση του εργοστάσιο χρυσού.¹⁸⁹

Στη σύγχρονη μεταλλευτική ιστορία της Ελλάδας, αν και υπήρξαν προηγούμενες διακηρύξεις, η πρώτη οργανωμένη προσπάθεια για τη δημιουργία μεταλλουργίας χρυσού παρουσιάζεται το 1987, όταν η εταιρεία ΜΕΤΒΑ συνέταξε πλήρη μελέτη και επενδυτικό σχέδιο για την δημιουργία ενός εργοστασίου επεξεργασίας των χρυσοφόρων κοιτασμάτων της Ολυμπιάδας Χαλκιδικής. Η ανακοίνωση αυτή προκαλεί την δυσπιστία, την αναζήτηση πληροφοριών και στην συνέχεια την αντίδραση των κατοίκων της Ολυμπιάδας και άλλων κοινοτήτων του Στρυμονικού κόλπου. Το 1988 κατατίθεται η ΜΠΕ για το εργοστάσιο επεξεργασίας, η οποία καθορίζει ως βέλτιστη θέση για την χωροθέτηση του, την θέση Ξηρόλακκας στον κάμπο της Ολυμπιάδας, σε ελάχιστη απόσταση από το χωριό και δίπλα ακριβώς από τις εγκαταστάσεις του εργοστασίου εμπλουτισμού. Οι κάτοικοι δεν πείθονται από τα συμπεράσματα της ΜΠΕ που αναφέρει πως «η Μεταλλουργία Χρυσού της ΜΕΤΒΑ δημιουργεί μηδενική επίπτωση στο περιβάλλον».¹⁹⁰ Aντιδρούν με δυναμικές κινητοποιήσεις, οι οποίες το 1989 και εν όψει των κρίσιμων τότε εκλογών, πρακτικά ματαιώνουν το επενδυτικό σχέδιο της ΜΕΤΒΑ, καθώς τα προγραμματισμένα για τον Απρίλιο του 1989 εγκαίνια του έργου δεν έγιναν ποτέ. Οι κάτοικοι των κοινοτήτων Ολυμπιάδα, Βαρβάρα και αυτών του Στρυμονικού κόλπου διέλυσαν βίαια την εκδήλωση της τελετής του θεμέλιου λίθου για το εργοστάσιο χρυσού της Ολυμπιάδας με δυναμική πορεία που συγκρούστηκε με τις ισχυρές δυνάμεις της αστυνομίας και των ΜΑΤ, εγκαινιάζοντας με αυτόν τον τρόπο μια πολύμορφη αντίσταση, που διαρκεί μέχρι σήμερα.¹⁹¹

Τα μεταλλεία Κασσάνδρας υπολειτουργούν τα επόμενα χρόνια και η κατάσταση για τους εργαζόμενους είναι απελπιστική, γεγονός που οδηγεί σε διαδηλώσεις ακόμα και στην Αθήνα για την εργασιακή τους εξασφάλιση.¹⁹²

Η εταιρεία ΑΕΕΧΕΠ&Λ τίθεται σε καθεστώς ειδικής εκκαθάρισης, μετά από αίτηση της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος και της Ελληνικής Τράπεζας Βιομηχανικής Ανάπτυξης που ήταν πιστώτριες τουλάχιστον κατά 51 % των κατά της εταιρείας απαιτήσεων. Ως εκκαθαρίστρια εταιρεία ορίζεται η θυγατρική της ΕΘνικής Τράπεζας «Εθνική Κεφαλαίου Α.Ε». Τον Ιούλιο του 1992 δημοσιεύεται σε ελληνικές εφημερίδες αλλά και στους Financial times, πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος για όλες τις αυτοτελείς οικονομικές μονάδες της υπό εκκαθάρισης εταιρείας, ανάμεσα στις οποίες και τα «Μεταλλεία Κασσάνδρας». Μόνο μια εταιρεία με έδρα τον Καναδά η Curragh mines εκδήλωσε ενδιαφέρον και υπέβαλε προσφορά, η οποία όμως δεν ήταν νομότυπη καθώς δεν περιέχονταν στον φάκελο της προσφοράς το ποσό των 350.000.000 δραχμές ως εγγυητική επιστολή. Έτσι ο διαγωνισμός κηρύσσεται άγονος καθότι τον Δεκέμβριο που επαναλαμβάνεται η διαδικασία δεν υπάρχει καμία προσφορά.¹⁹³

Το παρασκήνιο αυτής της πρώτης προσπάθειας για πώληση των μεταλλείων, αποκαλύπτεται γλαφυρά μέσα από τα πρακτικά μιας δίκης στον Καναδά, η οποία θα αναφερθεί αργότερα στο ίδιο κεφάλαιο. Όπως προκύπτει λοιπόν μέσα από τα πρακτικά, ήδη από το 1990 η πώληση των μεταλλείων ανατίθεται από το Διοικητικό Συμβούλιο του ιδρύματος Μποδοσάκη στην CITIBANK η οποία ορίζει δύο δικηγόρους υπεύθυνους για την εύρεση αγοραστή και τον χειρισμό του θέματος. Στο Υπόμνημα Προσφοράς της Citibank που συντάσσεται το 1991, τα μεταλλεία παρουσιάζονται ως μια επιχείρηση μολύβδου και ψευδαργύρου, με το χρυσό ως πρόσθετο ελκυστικό στοιχείο που πιθανά να παρέχει δυνατότητες για περαιτέρω ανάπτυξη. Μια από τις εταιρείες που δείχνουν ενδιαφέρον είναι και η Curraugh, η οποία αναθέτει την έρευνα για την αγορά στον γεωλόγο H. Visagie και στον ειδικό σε αγορές μεταλλείων D. Lean. Οι δύο ειδικοί, μετά από διαδοχικά ταξίδια στην Ελλάδα και επισκέψεις στο μεταλλείο παραλαμβάνουν στα χέρια τους το σύνολο των στοιχείων και της έρευνας της ΑΕΕΧΠ&Λ και τον φάκελο του χρυσού της ΜΕΤΒΑ, αξιολογούν την μεγάλη οικονομική αξία και προτείνουν στην εταιρεία τους να τα αγοράσει. Ο διαγωνισμός του 1992 , είναι στα μέτρα της Curraugh, αφού είναι η μόνη εταιρεία που διαθέτει επαρκή πληροφόρηση για τα μεταλλεία και η προτεινόμενη από την CITIBANK που συνεχίζει να είναι υπεύθυνη για την πώληση παρά την εκκαθάριση της ΑΕΕΧΠ&Λ.¹⁹⁴

Η εταιρεία Curraugh παρότι στον ελληνικό τύπο της περιόδου, εμφανίζεται ως εταιρεία-κολοσσός βασίζει το ενδιαφέρον της για την απόκτηση των μεταλλείων «κατά μεγάλο μέρος στην δυνατότητα να αγοράσει τα μεταλλεία μέσω ενός αξιοσέβαστου δανείου από τους Έλληνες, από το οποίο μόνο ένα μέρος θα χρησιμοποιούνταν για την αγορά των μεταλλείων, και το υπόλοιπο για άλλους σκοπούς της Curragh. Τον Απρίλιο του 1993 η Curragh είχε τεθεί υπό αναγκαστική εκκαθάριση από τους πιστωτές της».¹⁹⁵

Το 1993 τα μεταλλεία Κασσάνδρας είναι μια «προβληματική» επιχείρηση, με έλλειμμα 5.5 δις. δραχμές και 950 εργαζόμενους, και το ελληνικό δημόσιο διατείνεται πως αναζητά έναν επενδυτικό φορέα που θα αναλάβει την εκμετάλλευση των πλούσιων κοιτασμάτων αλλά και την διαχείριση των σοβαρών περιβαλλοντικών προβλημάτων.¹⁹⁶ Ο δημόσιος επενδυτικός φορέας που αναζητείται για την «πλήρη εκμετάλλευση των μεταλλείων» δεν συγκροτείται ποτέ, καθώς η Εθνική Τράπεζα αρνείται να τον χρηματοδοτήσει και δεν παρουσιάζεται καμία άλλη πρόταση από ελληνικών συμφερόντων επενδυτή, με αποτέλεσμα τα «κυβερνητικά σχέδια για την διάσωση των μεταλλείων» χωρίς παραχώρηση σε ιδιώτη, να αποτύχουν.¹⁹⁷

Τον Μάιο του1994 πραγματοποιείται στην Γερακινή Χαλκιδικής ημερίδα που διοργανώνει η Νομαρχία Χαλκιδικής με θέμα: «Ορυκτός πλούτος νομού Χαλκιδικής-Περιβάλλον» όπου αναζητούνται λύσεις και κατατίθενται προτάσεις για το θέμα . Στην ημερίδα, πρώην μέλη του επιστημονικού προσωπικού της ΜΕΤΒΑ, ανέπτυξαν σε εισηγήσεις τους τον πλούτο των μεταλλείων Κασσάνδρας και τις δυνατότητες τους σε χρυσό.¹⁹⁸ Παράλληλα από το 1993 έχουν ήδη αρχίσει να εμφανίζονται στον ημερήσιο τύπο δημοσιεύματα που αναφέρονται στο εκδηλωμένο ενδιαφέρον καναδικών και αυστραλιανών εταιρειών και σε διαπραγματεύσεις με ξένους επενδυτές για την εκμετάλλευση του χρυσού της περιοχής και τα οποία πυκνώνουν το 1994.

Ο Χαλκιδικιώτης υφυπουργός βιομηχανίας κ. Χρήστος Πάχτας, ο οποίος θα αποδειχθεί τα επόμενα χρόνια κεντρικό πολιτικό πρόσωπο της Κυβέρνησης για το θέμα των μεταλλείων, μετά την ημερίδα θα δηλώσει σε συνέντευξη του στην εφημερίδα Νέα της Χαλκιδικής πως «πάμε σε αδιέξοδο αν η εθνική τράπεζα διατηρήσει την στάση της» επιμένοντας θεωρητικά στην αναζήτηση δημόσιου φορέα, ενώ είναι σαφές πως όλα οδηγούν στην λύση από μη ελληνικών συμφερόντων ιδιώτη επενδυτή. Στην ίδια συνέντευξη αναφέρει και ένα προσύμφωνο της προηγούμενης κυβέρνησης για την μεταφορά των μετοχών της ΑΕΕΧΠ&Λ προς την Καναδική εταιρεία ‘’TVX GOLD Inc.’’ που προέβλεπε καταλυτική ημερομηνία την 15/12/93 με τίμημα 7.5 δις δραχμές και όρο την διατήρηση 500 θέσεων εργασίας. Το προσύμφωνο της προηγούμενης κυβέρνησης καταδικάζεται ως ασύμφορο, ενώ ασκείται κριτική στην λογική της παραχώρησης σε ιδιώτη και αναφέρεται πως έτσι 400 εργαζόμενοι θα αντιμετώπιζαν το φάσμα της ανεργίας.

Στις 11 Οκτωβρίου του 1994 δημοσιεύεται στον ελληνικό και ξένο τύπο πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος για την πώληση της αυτόνομης οικονομικής μονάδας των μεταλλείων Κασσάνδρας και την παράλληλη δημιουργία μεταλλουργικής μονάδας χρυσού.¹⁹⁹ Το παρασκήνιο γι’ αυτήν την περίοδο προκύπτει από τα πρακτικά της δίκης του Οντάριο και είναι αποκαλυπτικό. Το 1993 αποδεσμευμένοι από την εργασιακή τους σχέση με την Curraugh, οι κύριοι H.Visagie και D.Lean επικεντρώνουν τις προσπάθειες τους στην απόκτηση των μεταλλείων Κασσάνδρας αυτήν την φορά για λογαριασμό τους και μαζί με τον δικηγόρο J. Stephenson, συγκροτούν την εταιρεία ALPHA GROUP γι’ αυτόν τον σκοπό.²⁰⁰ Τον Αύγουστο του 1993 τα μέλη της ALPHA GROUP συναντήθηκαν με τον έναν εκ των δύο υπεύθυνων δικηγόρων και ήρθαν σε συμφωνία μαζί του, «σύμφωνα με την οποία , αν η ALPHA πετύχαινε να αποκτήσει τα μεταλλεία, (ο δικηγόρος) θα πληρωνόταν $1.000.000 δολ.».²⁰¹ «Μετά το Λονδίνο, ο κ.Visagie και ο κ.Stephenson ταξίδεψαν στην Ελλάδα, όπου υπέγραψαν μια συμφωνία εμπιστευτικότητας με τη Citibank με σκοπό να αποκτήσουν πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με το μεταλλείο».²⁰² Έπειτα ο κ. Visagie συναντήθηκε με τον τότε διευθυντή του μεταλλείου ο οποίος ήταν για πολλά χρόνια προϊστάμενος μεταλλειολόγος στην ΑΕΕΧΠ&Λ, και πήρε στην διάθεση του ακόμα περισσότερα και αναλυτικά στοιχεία, χάρτες, διαγράμματα κλπ, επισκέφτηκε πολλές φορές τα μεταλλεία και διαμόρφωσε οριστικά τις εκτιμήσεις του για την χρυσοφορία των κοιτασμάτων και τις προτάσεις του για εκσυγχρονισμό των μεταλλείων.²⁰³ Οι προσπάθειες της ALPHA για την απόκτηση των μεταλλείων εντείνονται καθώς «Η ALPHA GROUP ήθελε να έχει έτοιμη κάποια μορφή συμφωνίας, ή κάποια αποκλειστικότητα, καθώς και άλλες μεταλλευτικές εταιρείες έδειχναν ξανά ενδιαφέρον για τα μεταλλεία τον Αύγουστο του 1993».²⁰⁴ Όντως ο κ.Stephenson έλαβε τη σημαντική απαντητική επιστολή από την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, με ημερομηνία 5 Οκτωβρίου 1993 στην οποία, η Τράπεζα εξέφραζε γενική συμφωνία με τους όρους της προσφοράς της ALPHA και δήλωνε ότι εφόσον συμφωνούσαν για τις λεπτομέρειες με την Εκκαθαρίστρια:

«Θα υποστηρίξουμε την προσφορά σας, αν έρθει στη Γενική Συνέλευση των Πιστωτών ή σε εμάς, με κάθε τρόπο και θα ψηφίσουμε υπέρ της αποδοχής και επικύρωσής της…δεν θα προσφέρουμε την υποστήριξή μας σε καμία άλλη πρόταση, μέχρις ότου οι διαπραγματεύσεις μαζί σας ολοκληρωθούν ή αποτύχουν, και σε καμία περίπτωση πέραν την 31 Δεκεμβρίου 1993».²⁰⁵ Επιπλέον, η τράπεζα δεσμεύτηκε πως «θα προωθήσει την κατάλληλη νομοθετική ρύθμιση που θα τα καταστήσει αυτά δυνατά, η οποία θα πρέπει να τεθεί σε εφαρμογή από το νέο Κοινοβούλιο», αν και μια τέτοια νομοθετική ρύθμιση θα ήταν μια πολιτική απόφαση της νέας Ελληνικής Κυβέρνησης και όχι στον έλεγχο της Τράπεζας.²⁰⁶ Εν τω μεταξύ στις 10 Οκτώβρη αλλάζει η κυβέρνηση και το ΠΑΣΟΚ έρχεται στην εξουσία στη θέση της Ν.Δ με αποτέλεσμα να υπάρχει ανησυχία για την μη εγκεκριμένη από τον νόμο διαδικασία που ακολουθείται.²⁰⁷

Η ALPHA όμως δεν ήταν σε θέση να πραγματοποιήσει την εξαγορά που απαιτούσε $32.000.000 δολ., και προσπάθησε και ήρθε σε επαφή με την εταιρεία TVX Gold Inc. Ήδη από την πρώτη συνάντηση, «ο πρόεδρος της TVX κ. Batista, ήταν πολύ ενθουσιώδης για το όλο σχέδιο, μιλούσε ήδη για μια συμφωνία, και είπε ότι θα ήταν προϋπόθεση να λάβούν επιδοτήσεις από την ΕΟΚ (τώρα ΕΕ - Ευρωπαϊκή Ένωση). Αυτές οι επιδοτήσεις ήταν πολύ ελκυστικές γιατί:

α) Ήταν μη-επιστρέψιμες και

β) Επειδή ο πατέρας του κ. Batista ήταν σύμβουλος για την απόκτηση τέτοιων επιδοτήσεων στην Πορτογαλία, πίστευε ότι ο πατέρας του θα μπορούσε να τους βοηθήσει να πάρουν επιδοτήσεις».²⁰⁸

Αφότου η TVX υπέγραψε μια συμφωνία εμπιστευτικότητας για τις πληροφορίες που θα της παραχωρούσε η ALPHA , έλαβε γνώση όλων των στοιχείων και στις 25 Νοέμβρη υπογράφηκε μεταξύ τους μια συμφωνία χρηματοδότησης κοινοπραξίας, που προέβλεπε πως πλέον η TVX θα εμφανιζόταν ως διαπραγματευτής και θα έκανε όλες τις κινήσεις έχοντας όλες τις διευκολύνσεις από την ALPHA , με αντάλλαγμα ένα ποσοστό 12% από το μεταλλείο και ένα επιπλέον 12% με συμμετοχή της στα ανάλογα έξοδα.²⁰⁹

Η εταιρεία TVX Gold μέσα στο 1994, προσέλαβε τον δικηγόρο της Citibank, που είχε προσφερθεί να δωροδοκήσει η ALPHA για «να τη βοηθήσει με την προσφορά της για τα μεταλλεία και του υποσχέθηκε μια χρηματική αμοιβή, αν η TVX έκανε πετυχημένη προσφορά στον επερχόμενο διαγωνισμό».²¹⁰ Προσέλαβε ακόμη τους πρώην μεταλλειολόγους που παρουσίασαν τις μελέτες τους στο συνέδριο της Γερακινής και τον πρόεδρο του μεταλλείου, δίνοντας από μια θέση εργασίας σχεδόν σε όλους τους συντελεστές των διαπραγματεύσεων και γνώστες του αντικειμένου.²¹¹

Στο πλαίσιο του διαγωνισμού της 23/11/1994, υποβλήθηκαν δύο προσφορές,²¹² η μια από την εταιρεία TVX GOLD INC με έδρα τον Καναδά και η άλλη από την εταιρεία NEW CREST MINING LIMITED που εδρεύει στην Αυστραλία. Όπως αναφέρεται στην εφημερίδα της Κυβέρνησης «με βάση την μελέτη του τεχνικού σύμβουλου της Εκκαθαρίστριας, Τμήματος Μηχανικών Μεταλλείων-Μεταλλουργών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου … ως πλέον συμφέρουσα κρίθηκε η προσφορά της Καναδικής εταιρείας» και της ζητούνται διευκρινίσεις για τον αριθμό των εργαζομένων που θα διατηρήσει, την μέθοδο παραγωγής σε σχέση με το περιβάλλον κ.α.²¹³ Σύμφωνα με δημοσίευμα η TVX δεσμεύεται αρχικά μόνο για 350 εργαζόμενους ενώ η NEW CREST δεν δεσμεύεται καθόλου αρχικά αλλά τελικά έκανε πρόταση για 400 εργαζόμενους.²¹⁴

Υπό αυτές τις συνθήκες, στις 2 Μαρτίου του 1995 η εταιρεία TVX αναδεικνύεται οριστική πλειοδότρια του διεθνούς διαγωνισμού για την πώληση των μεταλλείων και το επενδυτικό σχέδιο για την μεταλλουργία χρυσού έχοντας παραμερίσει τελείως την εταιρεία ALPHA .

Όσον αφορά στην περιοχή, ήδη από τον Μάρτιο οι πρόεδροι 11 κοινοτήτων του Στρυμονικού κόλπου με υπόμνημα τους προς τους αρμόδιους και τίτλο «υπενθύμιση αντιρρήσεων» ξεκαθαρίζουν την αντίθεση των κατοίκων της περιοχής στην εγκατάσταση της μονάδας χρυσού.²¹⁵ Τον Αύγουστο του 1995 αναζωπυρώνονται οι αντιδράσεις για την μεταλλουργία χρυσού καθώς το σχέδιο της νέας εταιρείας δεν φαίνεται να διαφέρει σε κανένα σημείο από αυτό της ΜΕΤΒΑ αποδεικνύοντας για μια ακόμη φορά την αδιαφορία για τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνιστώσες. Την ίδια περίοδο ανακινείται το ζήτημα της ποιότητας των πόσιμων υδάτων της περιοχής μετά το 33^ο Συνέδριο Τοξικολογίας, τα συμπεράσματα του οποίου αναφέρονται κυρίως στην αυξημένη παρουσία αρσενικού λόγω της μεταλλευτικής δραστηριότητας. Τους επόμενους μήνες ακολουθεί πλήθος δημοσιευμάτων πάνω σ’ αυτό το θέμα και η τοπική κοινωνία -κυρίως οι κοινότητες Ολυμπιάδας και Στρατωνίου που έχουν το σοβαρότερο πρόβλημα- αναστατώνεται και επικρατεί ανησυχία για την υγεία των κατοίκων τους.

Τον Οκτώβρη του ίδιου έτους τόσο η δήλωση του υπουργού πολιτισμού Θάνου Μικρούτσικου ότι «η επιλογή του χώρου προσβάλει την ιστορική μνήμη και θα προκληθεί διεθνής δυσφήμιση της χώρας», όσο και η απόφαση του υπουργού βιομηχανίας κυρίου Πεπονή για την επαναδιαπραγμάτευση της πώλησης προκαλούν αναστάτωση στην ομαλή ολοκλήρωση της συμφωνίας. Ο ειδικός σύμβουλος του κύριου Ροκόφυλλου και διαπραγματευτής από την πλευρά του δημοσίου, φέρεται από δημοσιεύματα να έχει προσληφθεί από την TVX Hellas ως αναπληρωτής γενικός διευθυντής της πριν καν ολοκληρωθεί η μεταβίβαση.²¹⁶

Το ζήτημα θα κλείσει με την ανακοίνωση τύπου του υπουργείου βιομηχανίας στις 31 Οκτώβρη 1995, ότι δεν τίθεται κανένα ζήτημα και οι διαδικασίες της οριστικοποίησης της σύμβασης επιταχύνονται. Όντως στις 21 Δεκεμβρίου υπογράφεται στο υπουργείο βιομηχανίας η μεταβίβαση του συνολικού ενεργητικού των μεταλλείων Κασσάνδρας στην TVX Hellas, θυγατρική εταιρεία της TVX. Η σύμβαση περιλαμβάνει την εξαγορά των ακινήτων, των κτιρίων και εγκαταστάσεων, των μηχανημάτων και εξοπλισμού, του αποθέματος σιδηροπυρίτη, των πρώτων υλών καθώς και τα μεταλλευτικά δικαιώματα για 314.000 στρέμματα κυρίως δασικών εκτάσεων, τα δικαιώματα στις παραχωρήσεις δημόσιων εκτάσεων και τις εγκρίσεις επεμβάσεων σε δασικές εκτάσεις, όλες τις άδειες λειτουργίας και εγκατάστασης των εργοστασίων και των δεξαμενών αποβλήτων και γενικά «κάθε υλικό και άυλο περιουσιακό στοιχείο του ενεργητικού που ανήκει με οποιονδήποτε τρόπο στην αυτοτελή μονάδα Μεταλλεία Κασσάνδρας». Διατηρούνται ακόμα όλες οι ευνοϊκές συμβάσεις με την ΔΕΗ, ΟΤΕ κτλ που είχε η προηγούμενη δημόσια εταιρεία.²¹⁷

Το τίμημα για την εξαγορά ορίστηκε στα 11 δις δραχμές με τα 4.5 δις να καταβάλλονται την ίδια μέρα και τα υπόλοιπα σε 6 ετήσιες ισόποσες δόσεις του 1.3 δις δρχ.²¹⁸

Η εταιρεία τελικά έπειτα από διαπραγματεύσεις οι οποίες είχαν οδηγήσει σε σοβαρό πρόβλημα δεσμεύεται να διατηρήσει 550 θέσεις εργασίας για τους εργαζόμενους στην ΑΕΕΧΕΠ και να προσλάβει άλλους 50 από τους μέχρι τώρα μισθωτούς, προκειμένου αυτοί να εκπαιδευτούν σε ειδικότητες μεταλλουργίας χρυσού για να απασχοληθούν στην μονάδα επεξεργασίας χρυσού. Οι υπόλοιποι εργαζόμενοι της προηγούμενης εταιρείας, είτε αποζημιώνονται από το ελληνικό δημόσιο και χάνουν την εργασία τους, είτε περνούν έπειτα από συμφωνία για καταβολή των πλήρων αποδοχών τους στο ταμείο ανεργίας έως την συνταξιοδότηση τους, αν πλησιάζει.²¹⁹

Το ποσό για την επένδυση όπως αναφέρεται στην σύμβαση, είναι 45,876 δις δρχ και αναφέρεται:²²⁰

α) στον εκσυγχρονισμό των μεταλλείων Ολυμπιάδας, Μαύρες Πέτρες, Μάντεμ Λάκκος

β) στον εκσυγχρονισμό και την επέκταση των μονάδων εμπλουτισμού Ολυμπιάδας και Στρατωνίου

γ) στην ίδρυση μονάδας παραγωγής χρυσού δυναμικότητας 250.000 τόνων ετησίως σε συμπύκνωμα σιδηροπυρίτη

δ) στην προστασία του περιβάλλοντος

Παράλληλα εγκρίνεται επιχορήγηση από το ελληνικό δημόσιο, ύψους 16,057 δις δρχ δηλαδή ποσοστό 35% της συνολικής επένδυσης με χρήματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την εισαγωγή τεχνολογίας και κεφαλαίου.²²¹

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός πως χωρίς να έχει εκδοθεί καμία άδεια και συνεπώς χωρίς να έχει δεν καθοριστεί το σημείο εγκατάστασης του εργοστασίου χρυσού, στα άρθρα 4 του παραρτήματος ΙΙΙ δίνεται άδεια κατασκευής και προσωρινής χρήσης αποβάθρας για την εξυπηρέτηση των αναγκών κατασκευής του εργοστασίου, που «χωροθετείται» εντελώς αυθαίρετα στην παράκτια περιοχή, η οποία βρίσκεται 100 μέτρα βόρεια από τις εκβολές του χειμάρρου Μαυρόλακκα στον κόλπο της Ολυμπιάδας.

Η αντιμετώπιση που επιφυλάσσεται για την υπογραφή της σύμβασης διαφέρει πολύ ανάλογα με το από που προέρχεται. Η ελληνική κυβέρνηση μέσω των εκπροσώπων της και σημαντικό κομμάτι του τύπου, αναφέρεται στην «Χρυσή επένδυση» ως την μεγαλύτερη ξένη επένδυση που έγινε ποτέ στην χώρα, ως μεγάλη οικονομική ευκαιρία για την ανάπτυξη της περιοχής αλλά και της χώρας και λύση για τα συσσωρευμένα προβλήματα των μεταλλείων Κασσάνδρας συμπεριλαμβανομένων των περιβαλλοντικών καθώς η επένδυση έχει «απορρυπαντικό χαρακτήρα».²²²

Από την άλλη δηλώσεις ειδικών που είδαν το φως της δημοσιότητας αλλά και ανακοινώσεις των κατοίκων καταγγέλλουν την σύμβαση ως «αποικιοκρατικού τύπου» θεωρώντας πως σε σχέση με την αξία των μεταλλείων το τίμημα είναι μικρό, ενώ η συμβολή της επένδυσης στην οικονομία της περιοχής και της χώρας δεν είναι αξιόλογη δεδομένου ότι το ελληνικό δημόσιο ή η περιοχή δεν εισπράττει ρήτρες για το παραγόμενο χρυσάφι, όπως συνηθίζεται σε άλλες χώρες κλπ.²²³

Ήδη από τον Ιανουάριο του 1996 η εταιρεία ξεκινάει και προχωρά με «ταχείς ρυθμούς τον εκσυγχρονισμό των μεταλλείων και στην εκπαίδευση των εργαζομένων»²²⁴ και οργανώνει πληρωμένα ταξίδια για τοπικούς άρχοντες σε μεταλλεία της βόρειας Αμερικής.²²⁵ Οι πρόεδροι των κοινοτήτων του Στρυμονικού κόλπου δεν αποδέχονται τις προσκλήσεις και δηλώνουν για άλλη μια φορά την αντίθεση των κατοίκων στην εγκατάσταση της μεταλλουργίας χρυσού. Με λαϊκές συνελεύσεις, συγκεντρώσεις και επιστολές διαμαρτυρίας οι κάτοικοι προσπαθούν να ακουστεί η φωνή τους.²²⁶

Συγκροτείται η «συντονιστική επιτροπή αγώνα των 12 κοινοτήτων του Στρυμονικού κόλπου για την μη εγκατάσταση μεταλλουργίας χρυσού στην Ολυμπιάδα-Βαρβάρα» που αποτελείται από τους προέδρους των κοινοτήτων και δύο δικηγόρους και διατυπώνεται η θέση «ΝΑΙ στην επένδυση, ΟΧΙ στον υδροκρίτη της Ολυμπιάδας αλλά σε περιοχή που να έχει την κοινωνική αποδοχή».²²⁷ Η λογική της επιτροπής διαμορφώνεται στο παραπάνω σχήμα με κυρίαρχο το σκεπτικό της μη απομόνωσης και της αντιστροφής του επιχειρήματος ότι οι κάτοικοι που αντιστέκονται είναι «εχθροί της ανάπτυξης» ή του ότι με τις αντιδράσεις τους στερούν την δουλειά από τους κατοίκους των Μαντεμοχωρίων που δεν έχουν άλλες εργασιακές διεξόδους.²²⁸

Στις 11 Φεβρουαρίου 1996 πραγματοποιείται συλλαλητήριο στον Σταυρό Χαλκιδικής με μεγάλη συμμετοχή του πληθυσμού και καταλαμβάνεται ο εθνικός άξονας Θεσσαλονίκης-Καβάλας στο ύψος της διασταύρωσης του Σταυρού, ο οποίος και θα παραμείνει υπό κατάληψη μέχρι και τις 15 Φεβρουαρίου.²²⁹ Μετά την αλλαγή της -μέχρι τότε αδιάλλακτης- στάσης της κυβέρνησης που διαβεβαίωσε μέσω του υπουργείου ανάπτυξης πως η σύμβαση δεν πρόκειται να κυρωθεί από την Βουλή αν δεν προηγηθεί συζήτηση με τους κατοίκους, η επιτροπή αγώνα αποφάσισε να αναστείλει το κλείσιμο της εθνικής οδού, αναμένοντας και την επίσκεψη του υφυπουργού ανάπτυξης Φ. Ιωαννίδη, που δήλωσε πως θα επισκεφτεί την περιοχή για να συνομιλήσει με τους κατοίκους.²³⁰ Η κινητοποίηση μεταφέρεται στο φυλάκιο της Ολυμπιάδας, μια μικρή ξύλινη κατασκευή στον δρόμο που οδηγεί στο μεταλλείο, για τον έλεγχο του διερχόμενου εξοπλισμού προς αποτροπή των πιθανών εργασιών θεμελίωσης του εργοστασίου. Το φυλάκιο αυτό θα παραμείνει κατειλημμένο για χρόνια αποτελώντας το σημείο συνάντησης για τους αντιστεκόμενους/ τις αντιστεκόμενες, με γενικές συνελεύσεις σταθερά μια φορά την εβδομάδα καθ’ όλη σχεδόν τη διάρκεια της κινητοποίησης, ή και κάθε νύχτα ανάλογα με τα γεγονότα. Γενικές συνελεύσεις που φθάνουν σε συμμετοχή και από 70 έως 200 άτομα, όταν υπάρχουν εξελίξεις και πραγματοποιούνται κάθε νύχτα για ενημέρωση και καθορισμό των επόμενων κινήσεων.²³¹

Μετά από αυτήν την εξέλιξη στις 25/02, δημοσίευμα αναφέρει πως η TVX εξετάζει το ενδεχόμενο της αναστολής της λειτουργίας των μεταλλείων καθώς έχει ήδη ολοκληρωθεί η εκπαίδευση των εργαζομένων και τίθεται ζήτημα απασχόλησης τους.²³² Στις 27 Μαρτίου εκπρόσωποι της εταιρείας είχαν μια «εξαιρετικά θετική» συνάντηση με την υπουργό ανάπτυξης Βάσω Παπανδρέου και τον υφυπουργό Φ. Ιωαννίδη, όπου εξέθεσαν τα προβλήματα από τις αντιδράσεις των κατοίκων και πήραν την διαβεβαίωση, ότι «τόσο η κυβέρνηση, όσο και το υπουργείο είναι αποφασισμένοι να προχωρήσουν στην υλοποίηση του σχεδίου» και ότι «θα παρθούν μέτρα ενάντια στις παράνομες πράξεις και θα καθησυχαστούν οι κάτοικοι», ενώ η διαδικασία της έκδοσης των αδειών θα επιταχυνθεί.²³³

Στις 27 Μαρτίου η εταιρεία ανακοινώνει την έναρξη των εργασιών του εργοστασίου εμπλουτισμού στο Στρατώνι μετά τον εκσυγχρονισμό του και την εκπαίδευση των εργαζομένων.²³⁴ Το εργοστάσιο το οποίο τροφοδοτείται από το υπόγειο μεταλλείο Μάντεμ Λάκκος, παράγει συμπυκνώματα μολύβδου και ψευδαργύρου (γαληνίτης και σφαλερίτης) τα οποία φορτώνονται σε πλοίο από την αποβάθρα που υπάρχει στο εργοστάσιο και πωλούνται στο εξωτερικό. Το εργοστάσιο θα συνεχίσει την λειτουργία του για όλα τα χρόνια της δραστηριοποίησης της εταιρείας στην περιοχή φιλοξενώντας την διοίκηση και τα κεντρικά γραφεία της εταιρείας.

Στις 20 και 21 Απριλίου πραγματοποιείται από τον οργανισμό ανάπτυξης Χαλκιδικής διημερίδα στην Ουρανούπολη, με θέμα «Βιομηχανία- Απασχόληση- Περιβάλλον» με την συμμετοχή των υπουργείων ανάπτυξης και εθνικής οικονομίας, της ΓΣΕΕ, του ΤΕΕ, του ΓΕΩΤΕΕ και εκπροσώπων της TVX Hellas καθώς και τοπικών αρχόντων που υποστηρίζουν την εγκατάσταση της μεταλλουργίας. Οι εκπρόσωποι της πολιτικής εξουσίας, των εργαζομένων και της εταιρείας τάχθηκαν υπέρ της επένδυσης, υποβαθμίζοντας τα ζητήματα που εγείρουν οι κάτοικοι, ενώ παραβρέθηκαν μέλη μόνο της επιτροπής αγώνα -καθώς υπήρξε εσωτερική διαφωνία- που υπογράμμισαν και ξεκαθάρισαν τις θέσεις της επιτροπής για την χωροθέτηση, οι οποίες διαστρεβλώνονταν όπως υποστήριξαν.²³⁵

Στα επιστημονικά συμπεράσματα της διημερίδας επισημαίνεται η «ανάγκη για την ίδρυση της μεταλλουργίας χρυσού» ως μοναδική προοπτική για τα μεταλλεία Κασσάνδρας, η «φιλική και διακριτική παρουσία της μεθόδου της υδατικής οξείδωσης υπό πίεση, η οποία εγγυάται την τουριστική και αρχαιολογική αξιοποίηση της περιοχής», ενώ τέλος αναφέρεται πως «είναι σήμερα ευρύτερα τεκμηριωμένο, ότι η εγκατάσταση της μεταλλουργίας χρυσού κοντά στο υπάρχον εργοστάσιο εμπλουτισμού θα έχει ως αποτέλεσμα την μείωση του επενδυτικού και λειτουργικού κόστους αλλά και την καλύτερη προστασία του περιβάλλοντος».²³⁶

Ο υφυπουργός ανάπτυξης Φ.Ιωαννίδης αν και παρευρισκόταν μαζί με τον υφυπουργό εθνικής οικονομίας Χ.Παχτά στην διημερίδα, δεν επισκέφτηκε τους κατοίκους για την συνομιλία όπως είχε δεσμευθεί.²³⁷ Μερικούς μήνες αργότερα, στις 31/07/96 και παρά τις διαβεβαιώσεις για το αντίθετο, παρά τα συνεχή υπομνήματα και τις ανοιχτές επιστολές προς τους βουλευτές της επιτροπής αγώνα,²³⁸ επικυρώνεται από την ελληνική βουλή με ποσοστό υπερψήφισης 97% η σύμβαση για την μεταβίβαση των μεταλλείων και την δημιουργία της μεταλλουργίας χρυσού.²³⁹

Στις 05/08/96 η επιτροπή αγώνα απαντά με ένα δυναμικό κείμενο που διανέμεται στους κατοίκους με τίτλο «πρόσκληση σε ετοιμότητα» όπου αφού ενημερώνει ότι οι αρμόδιοι αγνόησαν τις φωνές διαμαρτυρίας, καλεί σε «πλήρη ετοιμότητα ανά πάσα στιγμή» για την «τελική αναμέτρηση και νίκη».²⁴⁰

Στις 9 Σεπτεμβρίου στα εγκαίνια της διεθνούς έκθεσης Θεσσαλονίκης τόσο ο πρωθυπουργός όσο και ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης κάνουν δηλώσεις για την σημασία και την αναγκαιότητα της επένδυσης και την ανάγκη να εκλείψουν οι αντιδράσεις που αμαυρώνουν την επενδυτική εικόνα της χώρας.²⁴¹ Κατά κάποιο τρόπο οι δηλώσεις -του πρωθυπουργού- στην διεθνή έκθεση καθιερώνεται τα επόμενα χρόνια να αναφέρονται και στο ζήτημα της αποτροπής των επενδύσεων με αναφορά στην «εναντίον της ανάπτυξης» κινητοποίηση των κατοίκων του Στρυμονικού κόλπου.²⁴²

Η αντιπαράθεση των κατοίκων με την πολιτική εξουσία είναι τόσο έντονη που στις 16/09 λαϊκές συνελεύσεις στην Ολυμπιάδα και στην Βαρβάρα αποφασίζουν ομόφωνα να ψηφίσουν άκυρο στις βουλευτικές εκλογές και στις 22/09 τα ποσοστά των άκυρων και λευκών ψηφοδελτίων διαμαρτυρίας ανέρχονται στα εντυπωσιακά ποσοστά των 87% και 58% αντίστοιχα.²⁴³

Την ίδια μέρα που πραγματοποιούνται οι συνελεύσεις η προσπάθεια της εταιρείας να μεταφέρει κρυφά γεωτρύπανα στα μεταλλεία Ολυμπιάδας αποτυχαίνει, καθώς τα δύο φορτηγά ναι μεν περνούν μέσα από δασικούς δρόμους, φτάνουν στο μεταλλείο και ξεφορτώνουν τα γεωτρύπανα, αντιμετωπίζουν όμως την άμεση συγκέντρωση 1000 κατοίκων, οι οποίοι υποχρεώνουν τους εργάτες να τα φορτώσουν πάλι και να τα επιστρέψουν στο Στρατώνι από όπου τα φόρτωσαν.²⁴⁴

Η TVX δίνει τελεσίγραφο στην κυβέρνηση μέχρι τις 22 Οκτώβρη, στο οποίο αναφέρει: «Η εταιρεία μας έλαβε την απόφαση να αναστείλει την λειτουργία των μεταλλείων και των λοιπών εργασιών της από τις 23 Οκτώβρη, μη όντας διατεθειμένη να λειτουργεί υπό ομηρία, η οποία προκαλείται από τον αποκλεισμό του δρόμου πρόσβασης προς το μεταλλείο της Ολυμπιάδας από κατοίκους της περιοχής … Άμεση συνέπεια λοιπόν, θα είναι να διακοπεί η μισθοδοσία των 700 εργαζομένων, στην εταιρεία...».²⁴⁵

Το φυλάκιο της Ολυμπιάδας παραμένει υπό κατάληψη στην διάρκεια των 9 μηνών ενώ σε 24ώρου βάση υπάρχει κόσμος εκεί, άνδρες και γυναίκες όλων των ηλικιών. Έτσι όταν το πρωί της 17^ης Οκτώβρη, τρεις κλούβες των ΜΑΤ και περίπου 10 περιπολικά της αστυνομίας επιχειρούν να περάσουν από το μπλόκο συνοδεύοντας ένα φορτηγό της εταιρείας, στο φυλάκιο βρίσκονται μόνο 30 περίπου άτομα κυρίως γυναίκες και ηλικιωμένοι. Ο επικεφαλής των ΜΑΤ ζητά από τους κατοίκους να ανοίξουν τον δρόμο. Ο κόσμος αρνείται, οι γυναίκες ουρλιάζουν, τα ΜΑΤ παρατάσσονται και αρχίζουν οι συμπλοκές. Επτά άτομα συλλαμβάνονται άμεσα και οδηγούνται μετά από ξυλοδαρμό στις κλούβες. Οι γυναίκες ξαπλώνουν στον δρόμο για να μην περάσει το φορτηγό και κακοποιούνται βάναυσα από τα ΜΑΤ που τις τραβούν από τα μαλλιά. Οι άντρες βλέποντας πως δεν μπορούν να κρατήσουν τον δρόμο μπαίνουν στα γύρω χωράφια και αρχίζουν να ρίχνουν πέτρες στο φορτηγό της εταιρείας που καταφέρνει με σπασμένα τζάμια να περάσει την είσοδο του μεταλλείου. Από την πρώτη στιγμή εν τω μεταξύ, είχαν χτυπήσει οι καμπάνες στα χωριά και οι κάτοικοι σπεύδουν κατά εκατοντάδες περικυκλώνοντας εν τέλει τα ΜΑΤ οπλισμένοι/ οπλισμένες με ξύλα και πέτρες και αποφασισμένοι/ αποφασιμένες. Η συσσωρευμένη οργή και ένταση θα εκφραστεί και ο κόσμος επιτίθεται στις κλούβες σπάζοντας τζάμια και παρμπρίζ. Τριάντα περίπου νεαροί σηκώνουν μια κλούβα στις δύο ρόδες και είναι έτοιμοι να την αναποδογυρίσουν μαζί με τον οδηγό. Το συμβάν αποφεύγεται με την παρέμβαση των κοινοταρχών. Κρυμμένοι πίσω από τα δέντρα και οπλισμένοι με κυνηγετικές καραμπίνες κάποιοι κάτοικοι πυροβολούν στον αέρα … Έντρομοι οι άνδρες των ΜΑΤ κλείνονται μέσα στις κλούβες. Η συντονιστική επιτροπή δίνει διορία ενός τετάρτου για την απελευθέρωση των συλληφθέντων που ήδη έχουν μεταφερθεί στον Πολύγυρο. Τελικά οι επτά θα αφεθούν ελεύθεροι (μερικοί βαριά τραυματισμένοι) στις έξι το απόγευμα αφού τους απαγγέλλονται κατηγορίες. Κατά τη διάρκεια της ημέρας και ενώ συνεχίζονται οι τηλεφωνικές διαβουλεύσεις με το Υπουργείο, οι συγκεντρωμένοι κάτοικοι απαιτούν να βγει έξω το φορτηγό της εταιρείας. Η αστυνομία αρνείται και ο κόσμος κατευθύνεται προς το μεταλλείο, οπότε και κάτω από την απειλή εκτεταμένων καταστροφών, η εταιρεία αναγκάζεται να τους αφήσει να βγάλουν έξω το φορτηγό και τα ΜΑΤ αποσύρονται στις !9:30 το βράδυ.²⁴⁶

Μέχρι αργά την ίδια νύχτα πραγματοποιείται στο υπουργείο ανάπτυξης σύσκεψη υπό την υπουργό Β. Παπανδρέου με την συμμετοχή του υπουργού δημοσίας τάξης Γ.Ρωμαίου και των υφυπουργών: εθνικής οικονομίας Χ.Πάχτα, εργασίας Χ.Πρωτόπαπα, γεωργίας Β.Γερανίδη και ανάπτυξης Ά.Διαμαντοπούλου. Στη σύσκεψη αποφασίστηκε «να προχωρήσει η λύση της πραγματοποίησης της επένδυσης, με την ειρηνική αντιμετώπιση των αντιδράσεων αλλά και την εφαρμογή του νόμου».²⁴⁷ Κυβερνητικό κλιμάκιο που απαρτιζόταν από τους υφυπουργούς που αναφέρθηκαν, επισκέφτηκε την επομένη την Θεσσαλονίκη και την Χαλκιδική και συναντήθηκε με τον υπουργό Μακεδονίας-Θράκης και με τους εκπροσώπους της τοπικής αυτοδιοίκησης αντίστοιχα.²⁴⁸

Από την συνάντηση αυτή συμφωνήθηκαν να γίνουν κινήσεις αμοιβαίας καλής θέλησης και από τις δύο πλευρές. Η συμφωνία προέβλεπε από την πλευρά των κατοίκων το άνοιγμα του δρόμου προς τα μεταλλεία για την έναρξη των εργασιών περιχαράκωσης του κοιτάσματος. Από την πλευρά της εταιρείας συμφωνήθηκε πως δεν θα πραγματοποιηθούν εργασίες σχετικές με την μονάδα χρυσού, ενώ το ελληνικό κράτος δεσμεύτηκε να αναθέσει σε ανεξάρτητο, αξιόπιστο μελετητικό φορέα την διερεύνηση της βέλτιστης λύσης για την χωροθέτηση της μονάδας ξεκινώντας την έρευνα από θέσεις που βρίσκονται εκτός των ορίων των 12 κοινοτήτων.²⁴⁹

Στις 21/10/96 η έρευνα ανατίθεται επίσημα στο ΙΓΜΕ και το ΙΠΑ από την υφυπουργό ανάπτυξης και από την πλευρά των κατοίκων η συμφωνία τηρείται, καθώς το μπλόκο σταματά στις 22 Οκτώβρη, αν και το φυλάκιο δεν εγκαταλείπεται, και οι βάρδιες συνεχίζονται για τον έλεγχο της τήρησης της συμφωνίας από την πλευρά της εταιρείας.²⁵⁰

Η TVX από την πλευρά της δεν ανακοινώνει τίποτα παραπάνω πέρα από το ότι ικανοποιήθηκε το αίτημα της και αποσύρθηκε το μπλόκο μετά από συμφωνία με την κυβέρνηση και μπορεί πλέον να μεταφέρει υλικά και μηχανήματα για να ξανανοίξει ανανεωμένο το μεταλλείο και να «σχεδιάσει την κατασκευή της μονάδας ανάκτησης χρυσού».²⁵¹

Οι κάτοικοι σύντομα αρχίζουν να καταγγέλλουν όχι μόνο τις μεγάλες καθυστερήσεις αλλά και τις μεθοδεύσεις από την πλευρά της κυβέρνησης και της εταιρείας, που στοχεύουν όπως υποστηρίζουν στην αποδυνάμωση της κινητοποίησης τους. Η επιτροπή υποστηρίζει πως η TVX Hellas έχει ήδη εισέλθει στην περίοδο που πραγματοποιεί πολλές «προσλήψεις σκοπιμότητας» και μοιράζει χρήματα αφειδώς, ενώ κινούνται δικαστικές διαδικασίες εναντίον κατοίκων που συμμετείχαν στα γεγονότα. Η μελέτη αξιοποίησης των πλουτοπαραγωγικών πηγών της περιοχής αποσαφηνίζεται και γίνεται «Στρατηγική μελέτη συμβατότητας της βιομηχανικής και εξορυκτικής δραστηριότητας με τις αγροτικές και τουριστικές χρήσεις καθώς και με τις πολιτιστικές δραστηριότητες».²⁵²

Πραγματοποιείται μια δεύτερη συνάντηση στις 25/11 για την διευκρίνιση πλευρών και λεπτομερειών της συμφωνίας αλλά η επιτροπή συνεχίζει να διαπιστώνει υπονομεύσεις της διαδικασίας.²⁵³

Στις 29 Οκτώβρη δημοσιεύονται στις εφημερίδες Financial Times of London και Financial Times of Toronto κριτικά προς την TVX άρθρα με θέμα τις κινήσεις της στην Ελλάδα και τις καθυστερήσεις, τις αντιδράσεις των κατοίκων και την αστυνομική βία στην αντιμετώπιση τους, ενώ δίνεται μεγάλη ειδική αξία στην αρχαιολογική σημασία της πόλης των αρχαίων Σταγείρων αλλά και των άλλων αρχαίων που βρίσκονται στην πεδιάδα της Ολυμπιάδας. Η TVX απαντά με ένα δελτίο τύπου, όπου επισημαίνει πως «δεν θα έπρεπε να δημιουργείται σύγχυση στην αγορά που αποπροσανατολίζει την προσοχή από την εξαιρετική πρόοδο που έχει πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα» και υποστηρίζει πως δεν έχουν βρεθεί αρχαία στην περιοχή, ενώ τα αρχαία Στάγειρα απέχουν 8 χιλιόμετρα από τα μεταλλεία και δεν επηρεάζονται. Όσον αφορά στην χωροθέτηση δηλώνει πως «δεν έχει καθοριστεί η θέση και δεν θα καθοριστεί, αν δεν γίνουν οι μελέτες και δεν δοθούν οι άδειες». Για την δε ανάθεση της έρευνας για την βέλτιστη θέση δηλώνει πως «αυτή είναι η κανονική διαδικασία που η εταιρεία θα ακολουθούσε έτσι και αλλιώς».²⁵⁴

Είναι προφανές από τα παραπάνω ότι η αποφασιστική στάση των κατοίκων που δεν δίστασαν ακόμα και να συγκρουστούν για να υπερασπίσουν την θέση τους, είχε αντίκτυπο σε όλα τα εμπλεκόμενα μέρη.

Κατά την διάρκεια του 1996, όπως ενημερώνει η εταιρεία, πραγματοποιήθηκαν γεωτρήσεις στα εν λειτουργία μεταλλεία Μάντεμ Λάκκος και Μαύρες Πέτρες για τον προσδιορισμό των αποθεμάτων και στην Ολυμπιάδα, που επιβεβαίωσαν τη μέση περιεκτικότητα σε χρυσό 10,4 g/t, σε μόλυβδο 5,5% και σε ψευδάργυρο 7,7%.²⁵⁵

Ένα σημαντικό στοιχείο είναι πως από τον Αύγουστο ξεκίνησαν γεωτρήσεις και στην τοποθεσία Σκουριές, τα αποτελέσματα των οποίων σε συνδυασμό με στοιχεία από προηγούμενες έρευνες, των δεκαετιών ’60 και ’70, καταδεικνύουν την ύπαρξη αξιόλογων κοιτασμάτων με μεγάλο οικονομικό ενδιαφέρον για την εταιρεία. Συνεπώς αρχίζει να αναφέρεται παράλληλα με το «σχέδιο για την Ολυμπιάδα» και «σχέδιο για τις Σκουριές» στην ιστοσελίδα της μητρικής εταιρείας, ενώ εκφράζεται ικανοποίηση για την δραστηριοποίηση της εταιρείας στην Ευρώπη (κυρίως για την Χαλκιδική αλλά και την Τσεχία). Σε τηλεφωνική συνεδρίαση του διοικητικού συμβουλίου και των μετόχων της μητρικής εταιρείας, όταν αναφέρονται τα οικονομικά δεδομένα για τις Σκουριές ένας μέτοχος αναφέρει πως «οι αριθμοί φαίνονται υπέροχοι».²⁵⁶

Στην Ελλάδα παρόλα αυτά συνεχίζεται η ένταση με τους κατοίκους που θεωρούν πως αθετείται η συμφωνία και πιέζουν για την πραγματοποίηση της, ενώ κρίση ξεσπάει και στις σχέσεις της εταιρείας με την φιλικά διακείμενη κοινότητα Στρατωνίου μετά από ανακοίνωση της κοινότητας που δημοσιεύεται και κατηγορεί την εταιρεία για αδιαφανείς προσλήψεις, ανάλγητες επιλογές και αδιαλλαξία.²⁵⁷

Στις 24 Ιουνίου του 1997 ολοκληρώνονται οι εργασίες για την πρώτη φάση της μελέτης του ΙΓΜΕ ενώ στις 11 Ιουλίου οργανώνεται παρουσίαση των αποτελεσμάτων της μελέτης στον Πολύγυρο, παρουσία εκπροσώπων της τοπικής αυτοδιοίκησης, του Νομάρχη και της επιτροπής αγώνα. Όπως καταγγέλλει η επιτροπή, η υφυπουργός ανάπτυξης αρνούνταν να παραδώσει ολόκληρη την μελέτη και υπαναχώρησε μόνο μετά από πιέσεις, δια τηλεφώνου στο μέσον της συνεδρίασης, ενώ την παρουσίαση έκαναν τα διοικητικά στελέχη του ΙΓΜΕ και όχι οι μελετητές και έτσι δεν απαντήθηκαν τα ερωτήματα που τέθηκαν.²⁵⁸

Η α’ φάση της μελέτης αποτελείται από 11 τεύχη στα οποία αναλύθηκαν γενικοί φυσικοί (γεωλογικοί, υδρολογικοί και περιβαλλοντικοί) και κοινωνικοί (οικονομικοί, χωροταξικοί) παράγοντες για την περιοχή μελέτης και εξετάσθηκαν 4 εναλλακτικές θέσεις για την μεταλλουργία και 14 θέσεις για την λεκάνη απόθεσης αποβλήτων.²⁵⁹

Η μελέτη απέρριψε ως περιβαλλοντικά, τεχνικά και χωροταξικά μη εφικτό τον συνδυασμό εμπλουτισμός- μεταλλουργία- λεκάνη απόθεσης αποβλήτων στον ίδιο χώρο ενώ από όλες τις εναλλακτικές θέσεις που αξιολογήθηκαν για την λεκάνη απόθεσης αποβλήτων η θέση Ξηρόλακκας κρίθηκε ως ακαταλληλότερη όλων με βάση τα γεωτεχνικά κριτήρια. Τα συμπεράσματα της μελέτης καταρρίπτουν αυτό που θεωρούνταν ως απόλυτο δεδομένο, τόσο από την κυβέρνηση όσο και την εταιρεία και έρχονται σε κατάφωρη αντίθεση με το συμπέρασμα της μελέτης της ΜΕΤΒΑ που υποδείκνυε ως βέλτιστη αυτήν ακριβώς την θέση που θεωρείται η χείριστη.

Στη συνέχεια εξετάζεται το σχήμα εμπλουτισμός-μεταλλουργία στον ίδιο χώρο, την πεδιάδα της Ολυμπιάδας και λεκάνη απόθεσης αποβλήτων σε μια από τις εναλλακτικές θέσεις Κηπουρίστρα, Τσέρνοβο, Μπαξίνα Λάκκος ή Τουρκόλακκας, αλλά ζητείται από την TVX τεχνοοικονομική μελέτη που αφορά στην δυνατότητα μεταφοράς των αποβλήτων σε απόσταση της τάξης των 3,5 χλμ από την μονάδα χρυσού που θα εξετασθεί στην δεύτερη φάση της μελέτης.

Τέλος εξετάζεται το σχήμα της εγκατάστασης της μεταλλουργίας και της λεκάνης αποβλήτων στον ίδιο χώρο, άρα η μεταλλουργία κοντά σε μια από τις 7 θέσεις που προκρίθηκαν στην α’ φάση της μελέτης, δηλαδή: Ρέμα Εκκλησιαστικού Μύλου (θέσεις 2,3), Τσαρκιά Λάκκος (4), Κηπουρίστρα (7), Τσέρνοβο (8), Μπαξίνα Λάκκος (11 α) και Τουρκόλακκας (11β).

Μετά την συνολική αξιολόγηση προκύπτουν με βάση τα παραπάνω δυο λειτουργικά σχήματα και οι παραπάνω αποδεκτοί συνδυασμοί θέσεων προς μελέτη στην β’ φάση της μελέτης. Στο πρώτο σχήμα όλοι οι συνδυασμοί αφορούν θέσεις στον υδροκρίτη της Ολυμπιάδας, ενώ στον δεύτερο υπάρχουν και δύο συνδυασμοί που αφορούν θέσεις στον Νότο, στα όρια της κοινότητας Στρατονίκης (Ρέμα Εκκλησιαστικός Μύλος και Τσαρκιά Λάκκος). Στην μελέτη αναφέρεται ρητά το ότι η εταιρεία δεν έχει καταλήξει σε μέθοδο παραγωγικής διαδικασίας και δεν έχει εκπονήσει μελέτη οικονομικής σκοπιμότητας, γεγονός που δημιουργεί προβλήματα για την μελέτη του ΙΓΜΕ καθώς δεν μπορούν να αξιολογηθούν πλήρως οι συνδυασμοί λόγω έλλειψης βασικών στοιχείων.²⁶⁰

Η ένταση δε όλη αυτή την περίοδο στην περιοχή δεν έχει υποχωρήσει, καθώς οι κάτοικοι συνεχίζουν να θεωρούν πως εμπαίζονται και αρχίζουν να υιοθετούν την θέση πως η εταιρεία δεν μπορεί να πραγματοποιήσει την επένδυση και προσπαθεί να συγκαλύψει τα αδιέξοδα της συντηρώντας την σύγκρουση και επιρρίπτουν ευθύνες στην κυβέρνηση για αυτήν την κατάσταση. Η επιτροπή εμμένει στην τήρηση της συμφωνίας που προέβλεπε πρώτα την πραγματοποίηση των γεωτρήσεων εκτός των ορίων των κοινοτήτων. Μετά από άκαρπες διαπραγματεύσεις για την απομάκρυνση του γεωτρύπανου του ΙΓΜΕ που παρουσιάστηκε σε δασική περιοχή της Βαρβάρας στις 24/07 ξεκινά πετροπόλεμος μεταξύ κατοίκων και αστυνομικών ενώ προκαλούνται ζημιές στο γεωτρύπανο.²⁶¹

Λίγες μέρες μετά, δημοσίευμα στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία, αποκαλύπτει την προετοιμασία της «επιχείρησης χρυσός» που αναφέρει πως κλιμάκιο αξιωματικών της ελληνικής αστυνομίας που έκανε αυτοψία, ζητά 40 διμοιρίες αστυνομικών, ομάδα ειδικών δυνάμεων, ελικόπτερα, βαρέα οχήματα για την απόσυρση οδοφραγμάτων, 10 τεθωρακισμένα, πυροσβεστικά οχήματα και οργάνωση στρατοπέδου. Αναφέρει ακόμα πως «το διάστημα 11-31 Αυγούστου κρίνεται από τους αρμόδιους ως το καταλληλότερο για την ολοκλήρωση των εργασιών του ΙΓΜΕ με διπλοβάρδιες των συνεργείων. Η τουριστική περίοδος κρίνεται πως δεν ευνοεί την κινητοποίηση των κατοίκων, πλην όμως δεν ενδείκνυται ούτε για την συγκέντρωση μεγάλων αστυνομικών δυνάμεων καθώς πέρα από τις άδειες πραγματοποιείται ταυτόχρονα και το παγκόσμιο πρωτάθλημα στίβου που έχει ανάγκη αστυνόμευσης.²⁶²

Ο πρωθυπουργός για άλλη μια φορά στην ομιλία του στα εγκαίνια της διεθνούς έκθεσης Θεσσαλονίκης στις7/09/97 αναφέρεται στις «απαράδεκτες αντιδράσεις» και διαβεβαιώνει πως η επένδυση «θα προχωρήσει».²⁶³

Οι πρώτοι 500 αστυνομικοί καταλύουν σε ξενοδοχεία της Ουρανούπολης και των Νέων Ρόδων στα μέσα Σεπτεμβρίου.²⁶⁴ Οι επόμενοι δύο μήνες είναι μήνες με έντονη την παρουσία των αστυνομικών δυνάμεων που πραγματοποιούν ελέγχους στην είσοδο και έξοδο από τα χωριά και σύμφωνα με την επιτροπή αγώνα επιδιώκουν την τρομοκράτηση των κατοίκων και την σύγκρουση. Η επιτροπή αγώνα καταγγέλλει επανειλημμένα πως έχουν εισέλθει στην περιοχή πολλά γεωτρύπανα της εταιρείας, γεγονός που παραβιάζει την συμφωνία, ενώ δηλώνει πως οι κάτοικοι είναι αποφασισμένοι να συγκρουστούν, συνιστά όμως ψυχραιμία, για να γίνει η σύγκρουση όταν το επιλέξουν οι ίδιοι.²⁶⁵

Όντως στις 9/11 το πρωί χτυπούν οι καμπάνες των χωριών, ενώ δεν βρίσκονται εκεί όλες οι δυνάμεις των ΜΑΤ εφόσον κάποιες διμοιρίες έχουν μεταβεί στην Θεσσαλονίκη για έναν ποδοσφαιρικό αγώνα. Οι κάτοικοι συγκεντρώνονται άμεσα στην διασταύρωση του δρόμου Σταυρού-Ιερισσού προς Βαρβάρα και πραγματοποιούν πορεία προς τις εγκαταστάσεις των πλυντηρίων των μεταλλείων όπου, αφού δεν τους επιτρέπεται η είσοδος, επιτίθενται εναντίον των ΜΑΤ, πυρπολούν δύο γεωτρύπανα της εταιρείας, προκαλούν ζημιές σε 6 υπηρεσιακά οχήματα της αστυνομίας και τραυματίζουν 9 άνδρες των ΜΑΤ.²⁶⁶

Τα ξημερώματα της επόμενης στις 3:30-4:30 η ώρα την νύχτα, συλλαμβάνονται μέσα από τα σπίτια τους οι πρόεδροι πέντε κοινοτήτων, στους οποίους απαγγέλλονται βαριές κατηγορίες. Απελευθερώνονται το επόμενο πρωί, ενώ ήδη πραγματοποιείται συγκέντρωση συμπαράστασης στον Σταυρό. Την ίδια μέρα απολύονται από την TVX πέντε εργαζόμενοι των μεταλλείων για την συμμετοχή τους στα επεισόδια, ενώ η εταιρεία δηλώνει πως θα συνεχίσει τις διερευνητικές- γεωτρητικές εργασίες στον πέριξ των μεταλλείων Ολυμπιάδας χώρο.

Έτσι στις 23/11/97 τίθεται σε ισχύ η πρωτοφανής απόφαση του αστυνομικού διευθυντή της Χαλκιδικής για την απαγόρευση: «της πραγματοποίησης κάθε δημόσιας σε ανοικτό χώρο συνάθροισης, πορείας, διαδήλωσης κλπ πεζή ή με οποιοδήποτε τροχαίο μέσο στην ευρύτερη περιοχή των κοινοτήτων Ολυμπιάδας και Βαρβάρας....για αποτροπή σοβαρού κινδύνου της δημόσιας ασφάλειας και απειλής διατάραξης της κοινωνικό-οικονομικής ζωής στην περιοχή».²⁶⁷ Ταυτόχρονα οι δυνάμεις των ΜΑΤ και των ΕΚΑΜ πραγματοποιούν εξαντλητικούς ελέγχους κατά την είσοδο και έξοδο από τα χωριά απαγορεύοντας σε πολλές περιπτώσεις την ελεύθερη κυκλοφορία. Οι κάτοικοι καταγγέλλουν πως στους ελέγχους ασκείται ψυχολογική βία με προκλήσεις και εξυβρίσεις κατά κατοίκων, ενώ δεν επιτρέπεται καν στους κτηνοτρόφους να φύγουν ούτε για να φροντίσουν τα κοπάδια τους.²⁶⁸

Η κατάσταση παραμένει τεταμένη, καθώς σε έλεγχο στον περιβάλλοντα χώρο του φυλακίου της Ολυμπιάδας η αστυνομία ανακαλύπτει 99 αυτοσχέδιες βόμβες μολότοφ και κάλυκες από κυνηγετικό όπλο και συλλαμβάνονται 4 ηλικιωμένοι κάτοικοι από αυτούς που βρίσκονται την στιγμή της έρευνας στο φυλάκιο, οι οποίοι όμως θα αφεθούν ελεύθεροι, αφού τους απαγγελθούν κατηγορίες.

Την επόμενη προκύπτουν νέες -μικρής κλίμακας- συγκρούσεις από ενέδρα που έστησαν 20 περίπου άτομα σε οχήματα της αστυνομίας με ξύλα και πέτρες. Συλλαμβάνεται ακόμα ένας από τους 5 απολυμένους εργαζόμενους γιατί βρέθηκαν κιάλια και ένα τσεκούρι στο αυτοκίνητο του και παραπέμπεται για παράνομη οπλοκατοχή.²⁶⁹

Η TVX αναφερόμενη στις συγκρούσεις, «καταδικάζει μαζί με την ελληνική κυβέρνηση τις παράνομες πράξεις διαδηλωτών» και διαβεβαιώνει τους μετόχους της πως δεν έχουν επηρεαστεί οι δραστηριότητες της στην Ελλάδα, πως συνεχίζει να έχει την στήριξη της ελληνικής κυβέρνησης και πως το έργο θα ξεκινήσει να κατασκευάζεται τον επόμενο χρόνο.²⁷⁰

Η TVX Hellas με δελτία τύπου αυτές της ημέρες κάνει λόγο για «σχεδιασμό τρομοκρατικών ενεργειών μεγάλης κλίμακας» και ζητά «από τις υγιείς δυνάμεις της Χαλκιδικής να απομονώσουν τα εξτρεμιστικά στοιχεία», ενώ συγχαίρει την κυβέρνηση για την «αποφασιστική στάση της». Επανέρχεται την αμέσως επόμενη περίοδο (μέχρι 14/12) με δελτία τύπου που δημοσιεύονται στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία για να δώσει την συνολική άποψη της όχι μόνον για τις «τρομοκρατικές ενέργειές» αλλά και για θέματα όπως: «Η προστασία του περιβάλλοντος είναι από τις πρώτες μας προτεραιότητες» και «οι εργαζόμενοι της εταιρείας είναι δύναμη δημιουργίας».²⁷¹

Σταδιακά η ένταση χαλαρώνει καθώς αίρεται η απαγόρευση των συγκεντρώσεων μετά την κατακραυγή από την κοινή γνώμη και πραγματοποιείται άτυπη συνάντηση μεταξύ μελών της επιτροπής και στελεχών της εταιρείας.²⁷²

Σε κοινωνικό επίπεδο αυτήν την περίοδο γίνεται ευρύτερα γνωστό -καθώς τα ΜΜΕ προβάλουν τις συγκρούσεις- το ζήτημα της αντιπαράθεσης στον Στρυμονικό κόλπο και πραγματοποιούνται κινήσεις συμπαράστασης στον αγώνα των κατοίκων, εκδηλώσεις αλληλεγγύης, συγκεντρώσεις και πορείες στην Αθήνα και στην Θεσσαλονίκη. Τα ΜΜΕ και το κοινοβουλευτικό πολιτικό σκηνικό, συνεχίζουν να αναφέρονται στους κατοίκους ως «εχθρούς της ανάπτυξης» και καταδικάζεται η βίαιη συμπεριφορά τους.

Στις 11/12/97 δικάζονται στον Πολύγυρο με σοβαρές κατηγορίες εναντίον τους, οι 5 πρόεδροι που συνελήφθησαν τα ξημερώματα της 10^ης Νοέμβρη μετά τα επεισόδια, ενώ μια μέρα πριν γίνεται έκρηξη από αυτοσχέδιο εκρηκτικό μηχανισμό έξω από το γραφείο της υπουργού ανάπτυξης Β. Παπανδρέου σε «ένδειξη αλληλεγγύης στον αγώνα των κατοίκων του Στρυμονικού κόλπου ενάντια στα σχέδια της πολυεθνικής TVX». Την ευθύνη αναλαμβάνει η ομάδα «Αναρχικοί Αντάρτες Πόλης» και η υπόθεση οδηγείται στην σύλληψη του Νίκου Μαζιώτη και την ενεργητική αποδοχή από μέρους του της ευθύνης για την ενέργεια, που θα οδηγήσει στον εγκλεισμό του και σε μια πολιτική δίκη που θα απασχολήσει τα επόμενα χρόνια την επικαιρότητα.²⁷³ Η ενέργεια καταδικάζεται επίσημα και από την πλευρά της ΕΑ αν και στην κοινωνική βάση υπάρχει αποδοχή και αίσθημα αλληλεγγύης.²⁷⁴

Όλη αυτή την περίοδο η επιτροπή αγώνα διαμαρτύρεται έντονα για την κατάληξη της μελέτης του ΙΓΜΕ-ΙΠΑ η οποία σύμφωνα με τα συμφωνηθέντα θα έπρεπε να έχει ήδη κατατεθεί. Προκύπτει²⁷⁵ πως υπάρχουν οδηγίες της διοίκησης για την μη παράδοση της , καθώς επιχειρείται από την πλευρά της «η διαφύλαξη του κύρους και της αξιοπιστίας του Ινστιτούτου, καθώς και η ενιαία προς τα έξω έκφραση».²⁷⁶

Η ομάδα των μελετητών προς «έκπληξη της διοίκησης» κατέθεσε την β’ φάση της μελέτης στο γραφείο του διευθυντή στις 2/12/97, πράξη που προκαλεί εσωτερικές διαμάχες στο Ινστιτούτο ανάμεσα στην διοίκηση και στους μελετητές αλλά και στις διευθύνσεις των επιμέρους τομέων, οι οποίες καλούνται να απαντήσουν επί τεχνικών ερωτημάτων της διοίκησης που ασκούν κριτική στην μελέτη και τα αποτελέσματα της. Οι ερευνητές της ομάδας εργασίας απαντούν στους ισχυρισμούς της διοίκησης λέγοντας πως: «Θεωρούμε πρωτοφανείς και κατάφορα αντίθετες με την επιστημονική δεοντολογία τις παρεμβάσεις σας στο έργο των μελετητών και στα αποτελέσματα της μελέτης», και πως «όλες αυτές οι ενέργειες συντελούν στην άνευ λόγου και ουσίας καθυστέρηση υποβολής της μελέτης στο υπουργείο ανάπτυξης και έχουν ως αποτέλεσμα την δυσφήμιση της διοίκησης του ΙΓΜΕ». Τέλος κλείνουν το σημείωμα με την φράση: «δεν πρόκειται να ξανασχοληθούμε με τεχνάσματα ερωταπαντήσεων, γιατί θεωρούμε τους εαυτούς μας μελετητές ταγμένους στην προάσπιση του δημόσιου συμφέροντος και όχι κακούς μαθητές υπόχρεους σε επανεξέταση».²⁷⁷ Οι διευθύνσεις των τομέων, επίσης δεν απαντούν στα τεχνικά ερωτήματα για λόγους δεοντολογίας και ηθικής ως προς τους συναδέλφους τους αλλά και γιατί υποστηρίζουν πως δεν έχουν γνώση του αντικειμένου.²⁷⁸

Στον τύπο την ίδια περίοδο, δημοσιεύονται άρθρα που υποστηρίζουν πως η μελέτη επιστράφηκε στους μελετητές από την διοίκηση γιατί δεν ήταν ολοκληρωμένη, πως δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των μελετητών του ΙΓΜΕ και του ΙΠΑ για τα συμπεράσματα της μελέτης κ.α. Το ουσιαστικό αποτέλεσμα είναι η υπονόμευση της αξιοπιστίας της μελέτης και η μη παράδοση της προς τα έξω, ούτε καν στους άμεσα ενδιαφερόμενους, την επιτροπή αγώνα. Θα χρειαστεί να κατατεθεί από τους προέδρους δύο κοινοτήτων μηνυτήρια αναφορά κατά παντός υπευθύνου στις 22/12/97 για να αποδοθεί τελικά η μελέτη.²⁷⁹

Το περιεχόμενο της δεύτερης φάσης της μελέτης αφορά στην επιπλέον διερεύνηση της δυνατότητας εγκατάστασης σε τρεις περιοχές που τελικά επιλέχθηκαν: στο Τσέρνοβο, την Κηπουρίστρα και τον Εκκλησιαστικό Μύλο, με τις δύο πρώτες να βρίσκονται στον υδροκρίτη της Ολυμπιάδας και την τρίτη στην Νότια υποπεριοχή. Τα συμπεράσματα της μελέτης διαρθρώθηκαν σε δύο ενότητες: Η μια αφορά στην διερεύνηση τεχνολογικών, περιβαλλοντικών, γεωλογικών παραμέτρων, που αποτελεί εργασία των μελετητών του ΙΓΜΕ και η άλλη αφορά στην προσέγγιση των κοινωνικό- οικονομικών και χωροταξικών επιπτώσεων που μελετήθηκαν από το ΙΠΑ.

Στην πρώτη ενότητα αφού μελετήθηκαν αναλυτικά οι παράμετροι, πραγματοποιήθηκε συνθετική αξιολόγηση-βαθμολόγηση των θέσεων, η οποία δίνει το προβάδισμα με μικρή διαφορά στην θέση του Εκκλησιαστικού Μύλου έναντι της θέσης Κηπουρίστρα για την λίμνη απόθεσης αποβλήτων στο σχήμα μεταλλουργία δίπλα στο φράγμα. Δεν αξιολογήθηκε αρκετά, αν και έχει κάποια πλεονεκτήματα, η δυνατότητα κατασκευής μεταλλουργίας δίπλα στο εργοστάσιο εμπλουτισμού γιατί θεωρήθηκε από την ομάδα εργασίας πως δεν υπήρχαν επαρκείς μελέτες από πλευράς TVX για την δυνατότητα υδραυλικής μεταφοράς των τελμάτων. Οι μελετητές αναφέρουν πως δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά κυρίως ανάμεσα στις θέσεις Εκκλησιαστικός Μύλος και Κηπουρίστρα και πως «η μικρή οικονομική επιβάρυνση της μεταφοράς στον Εκκλησιαστικό Μύλο ουσιαστικά δεν επιβαρύνει την επένδυση».²⁸⁰

Στην δεύτερη ενότητα μετά από την ανάλυση των κοινωνικό-οικονομικών και χωροταξικών παραμέτρων αλλά και του αρχαιολογικού ενδιαφέροντος της περιοχής προσδιορίζονται τα ισχυρά και ασθενή στοιχεία σε σχέση με τους παραπάνω παράγοντες για κάθε συνδυασμό θέσεων μονάδας επεξεργασίας χρυσού και λεκάνης αποβλήτων και γίνεται ποιοτική αξιολόγηση, χωρίς να δίνεται κάποιου τύπου βαθμολόγηση.

Στο γενικό συμπέρασμα των δύο ενοτήτων και Ινστιτούτων, αναφέρεται πως το πρόβλημα επιλογής θέσης εγκατάστασης είναι εξαιρετικά πολυσύνθετο και κρίνονται ως πρακτικά ισοδύναμες με τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα τους και με προϋποθέσεις οι λύσεις:

α) Λεκάνη στον Εκκλησιαστικό Μύλο και μεταλλουργία βορειοδυτικά με νέα χάραξη δρόμου για την μεταφορά των χρυσοφόρων καταλοίπων.

β) Μεταλλουργία ανάμεσα στην Κηπουρίστρα και το Τσέρνοβο και λεκάνη στην Κηπουρίστρα.

Ο συνδυασμός εργοστάσιο εμπλουτισμού και μεταλλουργία στον ήδη υπάρχοντα χώρο των εγκαταστάσεων Ολυμπιάδας δεν αξιολογήθηκε πλήρως, αφού παραμένει ανοικτό το θέμα της επίλυσης της υδραυλικής μεταφοράς αποβλήτων. Αυτό το σημείο αποτελεί ένα από τα βασικά θέματα τριβής και αντιπαράθεσης προς την ομάδα μελέτης τόσο από την διοίκηση του ΙΓΜΕ όσο και από την πλευρά της εταιρείας και των αρμόδιων υπουργείων.²⁸¹

Η ΕΑ καταγγέλλει «συμπαιγνία υπουργείου-διοίκησης-TVX ώστε να αλλοιωθούν τα συμπεράσματα της μελέτης» και υποστηρίζει ξανά πως η εταιρεία επιλέγει την σύγκρουση με τους κατοίκους για να συγκαλύπτει το πρόβλημα και να κερδίζει χρόνο ώστε να κερδοσκοπεί μέσω της μετοχής της ή να εξασφαλίσει αποζημίωση επικαλούμενη λόγους ανωτέρας βίας.²⁸²

Η TVX Hellas Α.Ε. στον απολογισμό χρήσεως της για το1997 δηλώνει ότι «επικεντρώθηκε στην δημιουργία των προϋποθέσεων για την πραγματοποίηση της επένδυσης της στην Ολυμπιάδα και τις Σκουριές και ειδικότερα για την αντιμετώπιση των αντιδράσεων ορισμένων κοινοτήτων του Στρυμονικού κόλπου». Η εταιρεία πραγματοποίησε συνολικά επιπλέον 251 προσλήψεις από τον αριθμό εργαζομένων για τον οποίο είχε δεσμευτεί, φτάνοντας το προσωπικό της στους 801 εργαζόμενους, «για να προχωρήσουν οι μελέτες και οι απαραίτητες εργασίες στην Ολυμπιάδα και τις Σκουριές».²⁸³

Πραγματοποιήθηκαν «δαπάνες για έργα περιβάλλοντος» ύψους 1,5 δις δρχ σε δύο χρόνια, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζουν οι περιβαλλοντικές μελέτες βάσης Ολυμπιάδας και Σκουριών. Η έναρξη των κατασκευαστικών εργασιών δηλώνεται ότι αναμένεται να ξεκινήσει το 1999 και εκεί θα απασχοληθούν μόνιμα οι νέοι προσληφθέντες. Αυτοί είναι και οι λόγοι που η εταιρεία παρουσίασε ζημία έχοντας αρνητική καθαρή θέση 1,131 δις δρχ στο 1997, κατάσταση που εκτιμάται ότι «θα συνεχιστεί έως ότου ξεκινήσει η παραγωγή χρυσού».²⁸⁴ Αναφέρεται πάντως η μεγάλη βελτίωση στην παραγωγή του μεταλλευτικού κέντρου Στρατωνίου που παρήγαγε 26.000 τόνους συμπυκνώματος γαληνίτη και 32.000 τόνους συμπυκνώματος σφαλερίτη, οι οποίοι εξήχθησαν από το λιμάνι του Στρατωνίου αυξάνοντας κατά πολύ τις εξαγωγές και την αξία τους σε σχέση με το 1996.²⁸⁵

Όσον αφορά στην μητρική εταιρεία, ανακοίνωσε απώλειες που έφθασαν τα 49,8 εκ $ για το 1997 (0,36$ ανά μετοχή) με την μετοχή της να υποχωρεί κατά 0,89$ σε δύο χρόνια. Στα δελτία τύπου της γίνεται ξεχωριστή αναφορά για το ελπιδοφόρο ελληνικό πλάνο.²⁸⁶

Την χρονιά αυτή «ολοκληρώθηκε το πρόγραμμα διερευνητικών γεωτρήσεων στις Σκουριές με 42.000 μέτρα γεωτρήσεων ενώ παράλληλα ξεκίνησε η διάνοιξη ερευνητικής, κεκλιμένης στοάς μήκους 800 μ για την καλύτερη οριοθέτηση του κοιτάσματος σε βάθος. Η εταιρεία αναφέρει πως τα αποτελέσματα είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά για την εκμετάλλευση του κοιτάσματος πορφυριτικού χαλκού με σημαντική περιεκτικότητα σε χρυσό 0.89 g/t και πως «το πρόγραμμα ανάπτυξης των Σκουριών είναι έτοιμο να τεθεί σε εφαρμογή».²⁸⁷

Στην μελέτη για την διάνοιξη της στοάς υπολογίζεται ότι η αναμενόμενη παροχή νερού από τον υδροφόρο θα είναι 30 μ3/ωρα αλλά η πραγματική αποδεικνύεται πολλαπλάσια, γύρω στα 200 μ3/ωρα, με αποτέλεσμα οι μικρές δεξαμενές καθίζησης που κατασκευάζονται -με βάση τους υπολογισμούς -για την στοιχειώδη επεξεργασία του νερού της στοάς να είναι ουσιαστικά άχρηστες καθώς δεν μπορούν να δεχτούν την πραγματική ποσότητα του νερού. Αυτό απορρίπτεται τελικά ανεπεξέργαστο στο παρακείμενο ρέμα που καταλήγει στον Ασπρόλακκα, παρά το ότι έχει παρόμοια σύσταση με τα νερά των στοών που αναφέρθηκε πως επιβαρύνονται λόγω της όξινης απορροής. Η εκφόρτιση του υδροφόρου ορίζοντα μέσα από την στοά, οδήγησε σε πτώση της στάθμης του, σε ξήρανση όλων των παρακείμενων πηγών ανάντη του ρέματος και συνολικά επηρέασε αρνητικά το υδατικό ισοζύγιο στην κοινότητα Μεγάλης Παναγιάς, η οποία έκτοτε αντιμετωπίζει πρόβλημα στην ύδρευση τους θερινούς μήνες.²⁸⁸

Στις αρχές του 1998 αναλαμβάνει διευθύνων σύμβουλος και πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου της TVX Hellas ο Κος Ιωάννης Δραπανιώτης αναγνωρισμένος έλληνας μεταλλειολόγος με μεγάλη διεθνή εμπειρία, ο οποίος γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Στρατώνι και για τον οποίο λέγεται πως είναι: «ικανός, δραστήριος και αποτελεσματικός και κατάγεται και από την Χαλκιδική και θα τα πάει καλύτερα για να δούμε και την επένδυση να ολοκληρώνεται».²⁸⁹ Εντείνεται η προσπάθεια της εταιρείας όπως δηλώνεται, «να αποτελέσει παρελθόν η περίοδος των συγκρούσεων» και να «προχωρήσουμε με σύνεση, συνέπεια και αποτελεσματικότητα στην ολοκλήρωση του έργου μας».²⁹⁰

Τον Ιούνιο του 1998 η εταιρεία προβάλλει έντονα την εκκίνηση προγράμματος ανακύκλωσης χαρτιού-αλουμινίου με την συνεργασία των κοινοτήτων Μεγάλης Παναγιάς και Στρατωνίου.²⁹¹ Παρόλο που αγοράστηκε όλος ο εξοπλισμός -με χρήματα κυρίως της εταιρείας- τελικά το πρόγραμμα δεν συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια.²⁹² Τον Σεπτέμβριο η TVX Hellas συμμετέχει με δικό της αυτόνομο και εντυπωσιακό περίπτερο στην διεθνή έκθεση Θεσσαλονίκης.²⁹³

Στο δεύτερο εξάμηνο του 1998 ολοκληρώνεται και η μελέτη οικονομικής σκοπιμότητας για την Ολυμπιάδα, η οποία αποδεικνύει την οικονομική αποδοτικότητα της επένδυσης, ενώ σύμφωνα με την εταιρεία στο επίπεδο του σχεδιασμού βρίσκονται όλες οι άδειες. Τον Σεπτέμβριο ολοκληρώνεται η μελέτη οικονομικής σκοπιμότητας για τις Σκουριές, που και αυτή δίνει ακριβή, οικονομικά ενθαρρυντικά στοιχεία για το προγραμματιζόμενο έργο.²⁹⁴

Στις 14/10/98 ανακοινώνεται η απόφαση του δικαστηρίου του Οντάριο για το αίτημα της ALPHA GROUP κατά της TVX που ζητά την πλήρη κατοχή των μεταλλείων Κασσάνδρας. Το δικαστήριο αποφάσισε την απόδοση στην ALPHA του 12% ποσοστό στην ιδιοκτησία που αποκτήθηκε και το δικαίωμα να ζητήσει άλλα 12% συμμετέχοντας με ανάλογο ποσοστό στα μέχρι τότε έξοδα.²⁹⁵ Τα πρακτικά της δίκης είναι αποκαλυπτικά όπως αναλύθηκε, για τις συνθήκες και το παρασκήνιο του διαγωνισμού ανάθεσης του έργου ενώ το πλήγμα είναι ισχυρό για την εταιρεία.

Για το κίνημα των κατοίκων, το 1998 είναι μια χρονιά χωρίς γεγονότα όπως αυτά των ετών 1996 και 1997, αλλά οι βάρδιες συνεχίζονται στο φυλάκιο χωρίς όμως τις πολυπληθείς συνελεύσεις των προηγούμενων ετών καθώς δεν υπάρχουν γεγονότα, εκτός από τις δίκες των κατοίκων. Οι πρόεδροι των κοινοτήτων αλλά και άλλοι ενεργοί κάτοικοι φορτώνονται με ποινές υπό αναστολή, χωρίς τελικά να βρεθεί κανείς στην φυλακή. Η επιτροπή χαρακτηρίζει τις ποινές «εξοντωτικές που στόχο έχουν, να κάμψουν το φρόνημα των αγωνιζόμενων κατοίκων και της επιτροπής, να εκφοβίσουν για να προκαλέσουν όξυνση της κατάστασης και να αποκρύψουν τα αδιέξοδα τους».²⁹⁶

Εξάλλου από τον Ιανουάριο του 1999 αρχίζει η εφαρμογή του σχεδίου Καποδίστριας που μεταβάλει την διοικητική εικόνα της περιοχής. Η κοινότητα της Ολυμπιάδας ανήκει πλέον στον δήμο Σταγείρων-Ακάνθου μαζί με όλες τις κοινότητες οι οποίες όλη αυτή την περίοδο ήταν υπέρ της εταιρείας και της επένδυσης, η Βαρβάρα στον δήμο Αρναίας και οι υπόλοιπες κοινότητες του Στρυμονικού κόλπου στον δήμο Αγ. Γεωργίου και Ρεντίνας. Είναι εμφανής η πολιτική σκοπιμότητα πίσω από τον χωρισμό αυτό που έχει άμεσες επιπτώσεις στην συγκρότηση των αντιστεκόμενων κατοίκων, είναι άλλωστε γνωστό ότι ο νόμος Καποδίστρια χρησιμοποιήθηκε για την «επίλυση» και άλλων χρόνιων τοπικών προβλημάτων για την κεντρική εξουσία.

Δημιουργείται έτσι μια δεύτερη επιτροπή αγώνα, η επιτροπή Σταγίρων-Ακάνθου και γίνεται προσπάθεια να λειτουργήσει σε συνεργασία με την επιτροπή του Στρυμονικού οπότε, αν και υπάρχουν εσωτερικά προβλήματα λειτουργεί μια «κοινή ομάδα εργασίας των δύο επιτροπών» η οποία προσπαθεί να κρατηθεί η στάση των κατοίκων ενιαία. Για μια περίοδο η κοινή επιτροπή απευθύνεται προς τα έξω με την υπογραφή: «επιτροπές αγώνα για την μη εγκατάσταση της μεταλλουργίας χρυσού».²⁹⁷

Αυτή η εξέλιξη επηρεάζει άμεσα τον λόγο και την επιχειρηματολογία των κατοίκων δεδομένου ότι η άποψη που προβάλλεται πλέον είναι: «όχι εργοστάσια χρυσού στην περιοχή μας» αντί του «χωροθέτηση εκτός των ορίων των 12 κοινοτήτων σε περιοχή που να έχει την κοινωνική συναίνεση».²⁹⁸ Η θέση αυτή διαμορφώνεται ως συνισταμένη των δύο τοποθετήσεων:

• ΕΑΣ: ΝΑΙ στην επένδυση, ΟΧΙ στον υδροκρίτη της Ολυμπιάδας χωροθέτηση με κοινωνική συναίνεση

• ΕΑΣτ.Ακ: καμία νέα μεταλλευτική δραστηριότητα στην περιοχή μας.²⁹⁹

Από τις επιτροπές ανακοινώνεται πως: «συναντηθήκαμε για να συμφωνήσουμε σε ένα πλέγμα πρωτοβουλιών με στόχο την απόρριψη της προέγκρισης χωροθέτησης που δόθηκε στην TVX. Κάναμε την αρχή ενός κοινού αγώνα και θα συνεχίσουμε να είμαστε μαζί για να αποτρέψουμε και νέους σχεδιασμούς, οι οποίοι δεν θα έχουν την συναίνεση της κοινωνίας» .³⁰⁰

Το 1998 είναι άλλη μια άσχημη οικονομικά χρονιά για την μητρική εταιρεία η οποία ανακοινώνει τον Απρίλη του ’99 την πώληση του 49% των μετοχών της για όλες τις εκμεταλλεύσεις στην Αμερικάνική ήπειρο, που οδηγεί στην συγχώνευση της με την εταιρεία Normandy Mining, η οποία έχει έδρα την Αυστραλία, για την δημιουργία της TVX Normandy Americas TVXNA.³⁰¹ Όπως αναφέρει η ίδια η εταιρεία, η συγχώνευση αυτή «θα επιτρέψει στην TVX να αναπτύξει τις ελληνικές κτήσεις της, «των οποίων το ιδιοκτησιακό καθεστώς δεν επηρεάζεται».³⁰²

Τα οικονομικά προβλήματα της εταιρείας αντικατοπτρίζονται καθαρά στο γεγονός ότι τους πρώτους μήνες του ’99 απολύεται από την εταιρεία σταδιακά το πρόσθετο προσωπικό -επιστημονικό και μη- που εργαζόταν σ’ αυτήν στις μελέτες βάσης κλπ ενώ από τον Μάιο αρχίζουν να τίθενται σε διαθεσιμότητα και εργαζόμενοι στα μεταλλεία.³⁰³

Η μητρική εταιρεία δηλώνει την απόφαση της να προχωρήσει πρώτα με το έργο στην Ολυμπιάδα «λόγω των προκειμένων συνθηκών στην μεταλλευτική αγορά» και να κρατήσει το έργο στις Σκουριές υπό μελέτη, με την προοπτική να ξεκινήσει αργότερα η προώθηση του. Όσον αφορά στην μέθοδο για την επεξεργασία του μεταλλεύματος για την Ολυμπιάδα, αναφέρεται πως ο συνδυασμός των μεθόδων βιοοξείδωσης και υδατικής οξείδωσης υπό πίεση θεωρήθηκε ως η βέλτιστη τελικά λύση, «για να ικανοποιηθεί και η κυβέρνηση και να μην υπάρξουν προβλήματα με τις άδειες».³⁰⁴

Τον Μάρτιο του 1999 το πλοίο ΚΗΑΜΖΑ που φορτώνει τα παραγόμενα από το εργοστάσιο εμπλουτισμού του Στρατωνίου εμπλουτίσματα γαληνίτη και σφαλερίτη, προσαράζει στο λιμάνι του Στρατωνίου και δημιουργείται θέμα στα ΜΜΕ σχετικά με το αν προκαλείται ρύπανση στον κόλπο του Στρατωνίου από τα περιεχόμενα μεταλλεύματα.³⁰⁵

Στις 14/05/99 και αφού έχει ληφθεί με οριακή πλειοψηφία θετική απόφαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, εκδίδεται η προέγκριση χωροθέτησης της μεταλλουργίας χρυσού, που προβλέπει την κατασκευή του εργοστάσιου εμπλουτισμού και των συναφών εγκαταστάσεων στην θέση στην οποία βρίσκεται ήδη το εργοστάσιο εμπλουτισμού στον κάμπο της Ολυμπιάδας, και την λεκάνη απόθεσης στην Κηπουρίστρα μαζί με το εργοστάσιο εξουδετέρωσης μετά από την θετική εισήγηση της Διεύθυνσης Χωροταξίας.³⁰⁶

Μετά από αυτή την έγκριση η εταιρεία ξεκινά από τον Ιούνιο να διανοίγει δρόμο κόβοντας τα δέντρα προς την Κηπουρίστρα με σκοπό την πραγματοποίηση γεωτρήσεων στην περιοχή χωροθέτησης της λίμνης αποβλήτων, του φράγματος και του εργοστασίου εξουδετέρωσης. Οι κάτοικοι μπαίνουν μπροστά στις μπουλντόζες επανειλημμένα και η κυβέρνηση στέλνει δυο φορές τα ΜΑΤ, ενώ οι αστυνομικές δυνάμεις της Χαλκιδικής παρέχουν σταθερά προστασία παρόλο που η διάνοιξη του δρόμου –σύμφωνα με την ΕΑ- στηρίζεται αποκλειστικά σε παράνομες αποφάσεις του Δασαρχείου και του Νομάρχη.³⁰⁷ Τον Ιούλιο αποσύρονται τα ΜΑΤ και σταματούν όλες οι εργασίες με την ανάκληση όλων των αδειών του δασαρχείου Αρναίας και της γενικής διεύθυνσης δασών της κεντρικής Μακεδονίας καθώς κατατίθεται στο ΣτΕ κοινή αίτηση αναστολής και αίτηση ακυρώσεως για την προέγκριση χωροθέτησης του εργοστασίου χρυσού στην Ολυμπιάδα και της λίμνης αποβλήτων στην Κηπουρίστρα από την ΕΑ Στ. Ακ..³⁰⁸

Η νέα, ανανεωμένη μελέτη οικονομικής σκοπιμότητας για το έργο της Ολυμπιάδας παραδίδεται τον Οκτώβριο και αναφέρει πως το έργο θα παράγει 254.000 ουγκιές χρυσού τον χρόνο και 2.3 εκ ουγκιές ασήμι δηλαδή 39.00 ισοδύναμες ουγκιές χρυσού/ χρόνο μέσα σε συμπύκνωμα μολύβδου.

Το κόστος παραγωγής υπολογίζεται να είναι 91$/ ουγκιά για τα πρώτα 5 χρόνια και 87$ ανά ουγκιά για τα επόμενα έτη. Σημειώνεται πως την ίδια περίοδο για την μητρική εταιρεία το μέσο κόστος παραγωγής από όλες τις εκμεταλλεύσεις της ήταν 180$ ανά ουγκιά, ενώ δεν είχε καμία μονάδα με κόστος μικρότερο από το προβλεπόμενο κόστος για την επένδυση της Ολυμπιάδας, καθώς το χαμηλότερο κόστος παραγωγής ανά ουγκιά επιτυγχανόταν στο μεταλλείο Crixas στη Βραζιλία και ήταν 136 $ ανά ουγκιά για το 1999.³⁰⁹

Η επένδυση υπολογίζεται να είναι ύψους $247.9 εκατομμυρίων με τα $61 εκατομμύρια να αποτελούν επιδότηση που χορηγείται από την ελληνική κυβέρνηση από χρηματοδότηση της ΕΕ. Συνολικά αναφέρεται πως τα αποθέματα της Ολυμπιάδας περιέχουν 6 εκατομμύρια ουγκιές χρυσού και η διάρκεια ζωής του μεταλλείου προσδιορίζεται σε τουλάχιστον 20 χρόνια. Οι μέσες περιεκτικότητες του συνολικού υπόγειου αποθέματος είναι 9,84 g/t Au, 151.1 g/t Ag, 5.08% Pb, 6.77% Zn ενώ υπάρχει και θα γίνει επεξεργασία του αποθέματος του αποθέματος αρσενοπυρίτη με 22.92g/t Au και 24.5 g/t Ag αλλά και των τελμάτων της λίμνης αποβλήτων με 3.84g/t Au και 14.3 g/t Ag.³¹⁰

Για την χρηματοδότηση, αναφέρεται πως η εταιρεία έχει λάβει μια υπό προϋποθέσεις δεσμευτική επιστολή από την Deutche Bank, που αφορά σε ένα ποσό $130 εκατομμυρίων και ένα συνοδευτικό ποσό $40 εκατομμυρίων, τα οποία συμπληρωμένα με $72 εκατομμύρια από την TVX θα επαρκέσουν για την φάση της κατασκευής μαζί με επιπλέον $19 εκατομμύρια από την εταιρεία.³¹¹

Οι κάτοικοι κερδίζουν την πρώτη από μια σειρά σημαντικές δίκες, καθώς μετά από προσφυγή στο ΣτΕ για την παράνομη -χωρίς τις απαραίτητες άδειες- λειτουργία των υφιστάμενων εγκαταστάσεων στην Ολυμπιάδα, στις 22/09/99 το δικαστήριο αποφασίζει την αναστολή των εργασιών. Το σκεπτικό της απόφασης αναφέρει ότι αυτή έχει ληφθεί με γνώμονα: «την προστασία ενός σημαντικού δασικού οικοσυστήματος με πλουσιότατη χλωρίδα και πανίδα, ενός τοπίου σπάνιας αισθητικής αξίας, ενός βασικού ιστορικού και αρχαιολογικού χώρου της Χαλκιδικής».³¹² Η απόφαση αυτή σηματοδοτεί την μεταφορά του αγώνα των κατοίκων στο δικαστικό μέτωπο, αφού αποδεικνύεται πως το ΣτΕ, όπως έχει γίνει και σε πολλές άλλες περιπτώσεις αντιτάσσει τις αποφάσεις του στις δηλωμένες διαθέσεις της πολιτικής ηγεσίας επί ζητημάτων για την προστασία του περιβάλλοντος.³¹³

Οι ελπίδες των αντιστεκόμενων εναποτίθενται σ’ αυτό το πεδίο για μια οριστική λύση για το ζήτημα τους και γίνεται προσπάθεια να στοιχειοθετηθούν όσο το δυνατόν καλύτερα οι προσφυγές που έπονται. Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας επιχειρείται δικτύωση με οργανώσεις και άτομα στο εξωτερικό, τα οποία ασχολούνται με τα περιβαλλοντικά ζητήματα που προκύπτουν από την μεταλλουργία, και αποδίδει καρπούς η επικοινωνία με τον καθηγητή Φρ. Κόρτε από το Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Μετά από επιστολή του καθηγητή προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όπου επισημαίνονται -για δεύτερη φορά από τον ίδιο- οι ανεπιθύμητες και επικίνδυνες οικολογικές επιπτώσεις της ανάκτησης χρυσού με την χρήση κυανιούχων ενώσεων και η περίπτωση της TVX στην Ελλάδα, έρχεται η διαβεβαίωση από την επιτροπή πως: «έχει πλήρη συνείδηση του πράγματος και γι’ αυτό τον λόγο και δεν παρείχε καμία επιχορήγηση για το προγραμματιζόμενο έργο μιας διεθνούς εταιρείας στην Ελλάδα».³¹⁴

Τον ίδιο μήνα ολοκληρώνεται και η ΜΠΕ που συντάσσεται από το επιστημονικό προσωπικό της εταιρείας και ξεκινά η διαδικασία έγκρισης της με την υποβολή της τον Νοέμβριο στις ελληνικές αρχές.³¹⁵ Στη ΜΠΕ η τελική επιλογή της χωροθέτησης των εγκαταστάσεων της μεταλλουργίας χρυσού, καταλήγει στο σχήμα: εργοστάσιο μεταλλουργίας χρυσού και εγκαταστάσεις εμπλουτισμού στην πεδιάδα της Ολυμπιάδας και λίμνη απόθεσης τελμάτων στην Κηπουρίστρα, όπου τα απόβλητα θα μεταφέρονται με υδραυλική μεταφορά σε μια απόσταση 3.5 Km. Στην μελέτη περιγράφονται τα χαρακτηριστικά του έργου και η υφιστάμενη κατάσταση τόσο όσον αφορά στο φυσικό όσο και στο κοινωνικό-οικονομικό περιβάλλον της περιοχής. Στο κεφάλαιο 4 της σύνοψης με τίτλο «Επιπτώσεις και μέτρα προστασίας περιβάλλοντος», εκτιμούνται και αξιολογούνται οι επιπτώσεις του έργου πάνω:στην μορφή και το τοπίο, στο γεωλογικό περιβάλλον, στα εδάφη-χρήσεις γης, στους υδατικούς πόρους, στο ατμοσφαιρικό και το ακουστικό περιβάλλον, στα οικοσυστήματα, την χλωρίδα και την πανίδα και στο κοινωνικό-οικονομικό και ιστορικό-πολιτιστικό περιβάλλον. Για κάθε ένα από τα παραπάνω, τονίζονται και τα μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος που λαμβάνει η εταιρεία. Το γενικό συμπέρασμα από την ανάγνωση της σύνοψης της μελέτης είναι πως η πραγματοποίηση του έργου ναι μεν έχει σε κάποιους τομείς «ασθενώς αρνητικές και τοπικού επιπέδου» ³¹⁶ επιπτώσεις , πλην όμως αυτές ελαχιστοποιούνται μέσα από τα μέτρα προστασίας περιβάλλοντος και την ειδική μέριμνα που θα έχει η εταιρεία. Οι συνολικές αρνητικές επιπτώσεις υπερκαλύπτονται από τις θετικές που συμπεριλαμβάνουν τον «απορρυπαντικό χαρακτήρα του έργου» και τις «σημαντικές θετικές επιπτώσεις (στο κοινωνικό-οικονομικό περιβάλλον) τόσο σε επίπεδο Νομού Χαλκιδικής όσο και σε επίπεδο εθνικής οικονομίας».³¹⁷

Για τη μητρική εταιρεία το 1999 αποτελεί, άλλη μια χρονιά με απώλειες $47.6 εκατομμύρια (0,35$ ανά μετοχή) γεγονός που αντικατοπτρίζεται και στο ελληνικό της τμήμα. Η TVX Hellas μέσα σε μια χρονιά μείωσε το επίπεδο της απασχόλησης κατά 26% απασχολώντας πλέον 574 εργαζόμενους έναντι των 850 που είχαν φτάσει.³¹⁸

Είναι φανερό από τα δελτία τύπου της περιόδου, πως η μητρική εταιρεία στηρίζεται στην προοπτική, ή τουλάχιστον στην αναφορά της προοπτικής της μονάδας χρυσού στην Χαλκιδική, για να διατηρήσει την εμπιστοσύνη των μετόχων της και να αποφύγει περαιτέρω πτώση της τιμής της μετοχής της. Στις 13 Δεκεμβρίου ’99 ο Κος Davis τοποθετείται στην θέση του προέδρου της TVX Gold και αναφέρεται γι’ αυτόν πως: «η κυρίως εστίαση του θα συνεχίσει να είναι η πραγματοποιούμενη ανάπτυξη του επενδυτικού σχεδίου της εταιρείας στην Ελλάδα».³¹⁹

Η εταιρεία βρίσκεται σε δικαστικό κλοιό, αφού εκτός από την ειλημμένη απόφαση του ΣτΕ για την προσωρινή αναστολή των εργασιών στις υφιστάμενες εγκαταστάσεις Ολυμπιάδας, εκκρεμεί στο ΣτΕ η κύρια προσφυγή για την προέγκριση χωροθέτησης καθώς και δυο νέες προσφυγές σε δικαστήριο του Καναδά από εταιρείες που διεκδικούν το 24% των μεταλλείων, προσβάλλοντας την διαδικασία ανάθεσης του έργου. Η μια από τις δυο εταιρείες με όνομα τον κωδικό 1235866 Ontario Inc. είναι διάδοχος εταιρεία της Curragh που συμμετείχε στον διαγωνισμό του 1994 και ισχυρίζεται ότι η εταιρεία ALPHA χρησιμοποίησε εμπιστευτικές πληροφορίες της, τις οποίες αργότερα χρησιμοποίησε και η TVX.³²⁰ Ακόμα στις 15/07/99 η ΙΣΤ’ Εφορεία Αρχαιοτήτων υπέβαλε μήνυση κατά της TVX Hellas για καταστροφές και κατακράτηση αρχαίων ενώ απορρίπτεται η αίτηση της εταιρείας για την ανάκληση της απόφασης του ΣτΕ για τις υφιστάμενες εγκαταστάσεις των οποίων είχε διατάξει την διακοπή λειτουργίας.³²¹

Από την πλευρά των κατοίκων, ενώ μέσα στο ’99 έχουν ήδη παρουσιαστεί εσωτερικά προβλήματα στην λειτουργία της κοινής ομάδας εργασίας των δύο επιτροπών, στις αρχές του 2000 δημιουργείται σοβαρή κρίση με αφορμή την επιστολή- ανάλυση μέλους της EAΣτ.Ακ.³²² Σε μια προσπάθεια για περιγραφή της διαμάχης, αν και είναι δύσκολο να διαχωριστεί το θέμα από τις προσωπικές διαφορές και έχθρες και το διαπροσωπικό παρασκήνιο που είναι έντονο, φαίνεται να συγκρούονται δυο διαφορετικές απόψεις για την εξέλιξη του αγώνα: Η μια που υποστηρίζει την υπεράσπιση της στρατηγικής -ίσως και ουσιαστικής θέσης- για την πραγματοποίηση της επένδυσης εκτός των ορίων των 12 κοινοτήτων του Στρυμονικού και με κοινωνική συναίνεση και η άλλη που αρνείται κάθετα κάθε νέα μεταλλευτική δραστηριότητα στην ευρύτερη περιοχή. Επισημαίνεται σε αυτό το σημείο, πως η παραπάνω είναι μια πολύ απλουστευτική και γι’ αυτό μη ακριβής περιγραφή της διαμάχης.

Στο μεταξύ προχωρούν οι διαδικασίες για την αδειοδότηση του έργου από πλευράς TVX και ελληνικής διοίκησης. Τον Μάιο του 2000 το ΚΑΣ, έπειτα από συνεδρίαση με έντονες αντιπαραθέσεις, γνωμοδοτεί με οριακή πλειοψηφία, πως είναι δυνατή η οριστικοποίηση της χωροθέτησης όπως αυτή προτείνεται στην ΜΠΕ.³²³ Στις 23/06/00 εγκρίνεται η ΜΠΕ για την Ολυμπιάδα από το νομαρχιακό συμβούλιο Χαλκιδικής³²⁴ και στις 18/09/00 δίνεται η εγκριτική απόφαση του ΥΠΕΧΩΔΕ για την ΜΠΕ.³²⁵

Η εταιρεία δηλώνει ικανοποιημένη από την πρόοδο για τις άδειες, αλλά απογοητευμένη από την καθυστέρηση που προκύπτει καθώς αποκλείεται η έναρξη των εργασιών στο τέλος του χρόνου, όπως δήλωνε. Ο βασικός λόγος είναι ότι το ΣτΕ αναβάλει την ακροαματική διαδικασία για τον Οκτώβρη, ώστε να έχει χρόνο να αξιολογήσει τα στοιχεία και κυρίως την έγκριση από το ΚΑΣ. Η αναβολή επεκτείνεται χρονικά για ακόμη μια φορά, για τις 12/01/01, ώστε να γίνει εφικτή ταυτόχρονη εξέταση-προσβολή της ΜΠΕ μαζί με τις υπόλοιπες εγκριτικές άδειες που προσβάλλονται.³²⁶

Στο τέλος του έτους η TVX ανακοινώνει πως η θυγατρική της TVX Hellas θα είναι από την αρχή του 2001 ανεξάρτητη οικονομική μονάδα, γεγονός που σημαίνει πως είναι απαραίτητο να γίνει κερδοφόρα για το 2001 εν αναμονή της κατασκευής της μονάδας χρυσού. Για το σκοπό αυτό πραγματοποιούνται επιχειρησιακές βελτιώσεις και τίθεται σε εφαρμογή πρόγραμμα περικοπής δαπανών που συναντά όμως την αντίδραση των εργαζομένων οι οποίοι αντιδρούν με απεργία απέναντι στις απολύσεις που ανακοίνωσε η εταιρεία. Μετά από συμφωνία που επιτυγχάνεται με τα συνδικάτα των εργαζομένων οι εργάσιμες ημέρες για το εργοστάσιο εμπλουτισμού γίνονται από πέντε την βδομάδα επτά κι έτσι το πρόγραμμα για τα υπόγεια μεταλλεία γίνεται 6 ημερών την εβδομάδα. Κατά αυτόν τον τρόπο δεν είναι αναγκαίο να πραγματοποιηθούν άλλες απολύσεις εργαζομένων καθώς «θα απασχολούνται περισσότεροι εργαζόμενοι στο Στρατώνι μέχρις ότου ξεκινήσει η κατασκευή στην Ολυμπιάδα».³²⁷

Στο τέλος του έτους η TVX ανακοινώνει καθαρά κέρδη $12,4 εκατομμυρίων έναντι απωλειών $47,6 το 1999, αλλά συνολικά τον Ιούλιο του 2000, η εταιρεία εμφανίζεται με συρρικνωμένη την ιδιοκτησία της και τις παλιές της μετοχές να έχουν ανταλλαχθεί σε αναλογία 5 προς 1 με τις νέες.³²⁸

Για τους αντιστεκόμενους/ αντιστεκόμενες το 2000 είναι περίοδος προετοιμασίας για την δικαστική αναμέτρηση, ενώ ο διχασμός οδηγεί σε μια κατάσταση, όπου η κοινή ομάδα εργασίας παύει να συναντιέται και η ΕΑΣ ουσιαστικά παραμερίζεται, πρωτίστως λόγω της αναδιαμόρφωσης του διοικητικού σκηνικού, με τον νόμο Καποδίστρια για την τοπική αυτοδιοίκηση. Εξάλλου η προσφυγή στο ΣτΕ που σε αυτήν έχει επικεντρωθεί το ενδιαφέρον κινείται από τον δήμο Σταγείρων-Ακάνθου καθώς το 90% των δραστηριοτήτων -υφιστάμενων και σχεδιαζόμενων- της εταιρείας εντοπίζεται μέσα στα διοικητικά του όρια και μόνο 10% εντοπίζεται στον δήμο Αρναίας. Όλα τα παραπάνω μαζί με τις γενικότερες εξελίξεις, συμβάλλουν ουσιαστικά στην παραγκώνιση των συλλογικών διαδικασιών που στήριζαν όλα τα προηγούμενα χρόνια την κινητοποίηση. Είναι πλέον λιγότερα και χωρίς ουσιαστική σύνδεση με την κοινωνική βάση τα άτομα που δραστηριοποιούνται. Δημιουργείται εξάλλου την ίδια περίοδο το «Παρατηρητήριο Μεταλλευτικών Δραστηριοτήτων», το οποίο όπως αναφέρει στην ιστοσελίδα του είναι «το αποτέλεσμα της στενής και επιτυχούς συνεργασίας μεταξύ των αντίστοιχων επιτροπών αγώνα της Χαλκιδικής, της Θράκης και του Κιλκίς». Πρόκειται για ένα «σωματείο μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα που έχει σκοπό την προστασία του περιβάλλοντος και των ανθρώπινων κοινοτήτων από τις αρνητικές συνέπειες της μεταλλευτικής εκμετάλλευσης» το οποίο αναλαμβάνει την ενημέρωση και δραστηριοποιεται γύρω από τα ζητήματα της μεταλλουργίας χρυσού.³²⁹

Η ακρόαση στο ΣτΕ πραγματοποιείται στις 12/01/2000 όπου τελικά εξετάζονται 7 προσφυγές του δήμου Σταγείρων-Ακάνθου κατά των εγκριτικών αποφάσεων των συναρμόδιων υπουργείων για την χωροθέτηση και την ΜΠΕ.³³⁰ Την διεκδίκηση του δήμου που ζητά την ακύρωση όλων των σχετικών αδειών υποστηρίζουν και δύο επιστήμονες που έρχονται από την Γερμανία ο δρ. Φρ.Κόρτε καθηγητής οικολογικής χημείας στο χημικό ινστιτούτο του Τεχνικού Πανεπιστημίου του Μονάχου και ο δρ. Κ.Αρίκας υφηγητής του Ινστιτούτου Ορυκτολογίας και Πετρογραφίας του Πανεπιστημίου του Αμβούργου, οι οποίοι αναφέρθηκαν στους κινδύνους από τέτοιου είδους μονάδες, που χρησιμοποιούν την τεχνολογία της κυάνωσης. Από την άλλη πλευρά στο πλευρό της ελληνικής διοίκησης και της εταιρείας τάχθηκαν η ΓΣΕΕ, το εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Χαλκιδικής και ο δήμος Παναγιάς υποστηρίζοντας την ανάγκη πραγματοποίησης της επένδυσης για την διατήρηση της απασχόλησης στην περιοχή.

Ο σύμβουλος της Επικρατείας Κος Α.Ράντος στην εισήγηση του προς τους δικαστές υποστήριξε την απόρριψη και των 7 προσφυγών καθώς οι πράξεις της διοίκησης για την χωροθέτηση της μονάδας και την έγκριση της ΜΠΕ είναι νόμιμες, αφού ελήφθησαν όλα τα αναγκαία μέτρα για την προστασία του περιβάλλοντος αλλά και των αρχαιοτήτων που βρίσκονται στην περιοχή. Εκτίμησε ακόμα ότι είναι επαρκείς οι όροι για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος τόσο κατά την φάση κατασκευής και λειτουργίας του έργου όσο και μετά την ολοκλήρωση της μεταλλευτικής δραστηριότητας.³³¹

Μετά από αυτήν την θετική εισήγηση του ειδικού συμβούλου, η απόφαση του ΣτΕ να ακυρώσει όλες τις διοικητικές πράξεις που αφορούσαν στην δημιουργία μεταλλουργίας χρυσού στην περιοχή με το σκεπτικό πως δεν λήφθηκε σοβαρά υπόψη η επικινδυνότητα για το φυσικό περιβάλλον και τους αρχαιολογικούς τόπους, είναι ισχυρό και απρόσμενο πλήγμα για την εταιρεία και την κρατική διοίκηση. Το ΣτΕ αποφαίνεται στις 11/04/2001 με ισχυρή πλειοψηφία 20 έναντι 7, που ζητούσαν πιο ελαστική απόφαση, δικαιώνοντας δικαστικά τους πολύχρονους και δυναμικούς αγώνες των κατοίκων.³³² Το ακυρωτικό δικαστήριο αναφέρει: «Η στάθμιση μεταξύ του προσδοκώμενου οφέλους από την εκτέλεση του έργου και της επαπειλούμενης βλάβης στο φυσικό περιβάλλον από την κατασκευή και λειτουργία του είναι πλημμελής και παραβιάζει την αρχή της βιωσίμου αναπτύξεως. Αυτό συμβαίνει, επειδή το αναλισκόμενο για την κατασκευή του έργου φυσικό κεφάλαιο (δασικές εκτάσεις, ύδατα, χώρος) είναι -εν όψει της επιλεγείσης μεθόδου εξαγωγής του χρυσού- δυσανάλογο με το προσδοκώμενο όφελος από την εισαγωγή νέας τεχνολογίας στην χώρα για την εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου. Επομένως η προσβαλλόμενη πράξη ως αντίθετη στον νόμο και στο σύνταγμα είναι μη νόμιμη και πρέπει να ακυρωθεί για τον λόγο αυτό».³³³

Αν και τα δημοσιεύματα στον ελληνικό τύπο θεωρούν δεδομένη την απόφαση του ΣτΕ, αφού απλώς δεν έχει καθαρογραφεί και άρα δεν έχει ανακοινωθεί επίσημα, η μητρική εταιρεία σε ανακοίνωση της στην ιστοσελίδα της σχολιάζει τις «φήμες που κυκλοφορούν στον ελληνικό τύπο για μια απόφαση του ΣτΕ κατά της TVX» και δηλώνει πως αναμένει την επίσημη ανακοίνωση της απόφασης ενώ κάνει σαφές πως η απόφαση δεν επηρεάζει την κυριότητα των κτήσεων της και της μονάδας στο Στρατώνι».³³⁴

Μετά από πιέσεις της Συνομοσπονδίας Κριτικών Μετόχων τον Μάιο του 2001, η τράπεζα Deutsche Bank αποσύρει την οικονομική υποστήριξη της στην TVX, για την επένδυση της μεταλλουργίας χρυσού στην Ολυμπιάδα, για την οποία είχε δεσμευτεί ένα χρόνο πριν. Ο πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου της τράπεζας δήλωσε στην γενική συνέλευση των μετόχων μετά την παρέμβαση εκπροσώπου των Κριτικών Μετόχων που ανέλυσε τις δυσμενείς επιπτώσεις από το έργο πως: «Δεν έχουμε πλέον καμία σχέση με την TVX».³³⁵

Η εταιρεία αντιμετωπίζει μεγάλη πίεση με την εμφάνιση άρθρων και στον διεθνή τύπο, καθώς όπως έχει αναφερθεί, στηρίζει σε μεγάλο βαθμό την εικόνα και τις προοπτικές της, στις ελληνικές της κτήσεις.³³⁶

Σε δεύτερη ανακοίνωση τοποθετείται εξ αρχής για την υπόθεση από την στιγμή της απόκτησης των μεταλλείων μέχρι την στιγμή εκείνη, και αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο του: «αν το ΣτΕ κρίνει πως οι άδειες που έλαβε η εταιρεία είναι παράνομες τότε η TVX θα ελέγξει τις δυνατότητες της συμπεριλαμβανομένης της προσφυγής για διεκδίκηση αποζημιώσεων».³³⁷

Παρά τις παραπάνω δηλώσεις, την επόμενη ακριβώς ημέρα, ακολουθεί νέα ανακοίνωση πως η ειδική επιτροπή, που δημιουργήθηκε τον Ιούλιο για την αναζήτηση εναλλακτικών στρατηγικών για την πορεία της TVX Gold συνεχίζει την λειτουργία της, γεγονός που υποδηλώνει πως η επιχείρηση βρίσκεται σε δύσκολη οικονομική κατάσταση, που συνδέεται άμεσα με τις δυσμενείς εξελίξεις στην Ελλάδα.³³⁸

Ο πρόεδρος της TVX επισκέφτηκε τις εγκαταστάσεις της TVX Hellas και ενημερώθηκε για τις εξελίξεις, ενώ έντονη είναι η ανησυχία των εργαζομένων στην εταιρεία για την τύχη τους. Πραγματοποιούνται κινητοποιήσεις και αποκλεισμός δρόμων της Ιερισσού από εργαζόμενους και κατοίκους της Νότιας υποπεριοχής για την τύχη των μεταλλείων και ενάντια στην απόφαση του ΣτΕ και πορεία στην Θεσσαλονίκη από κατοίκους της Χαλκιδικής για την τύχη των μεταλλείων και του ξενοδοχείου Porto Carras.³³⁹

Τον Ιούλιο παραιτείται για άγνωστους λόγους ο πρόεδρος της εταιρείας Κος Ι. Δραπανιώτης.³⁴⁰

Τον Νοέμβριο οι εργασίες επέκτασης των στοών του μεταλλείου Μαύρες Πέτρες οδηγούν κάτω από το χωριό της Στρατονίκης, με αποτέλεσμα την αναστάτωση των κατοίκων από τα φουρνέλα και τους κραδασμούς που γίνονται αισθητοί στο χωριό καθώς και την κινητοποίηση τους για την τύχη του χωριού τους. Αξίζει να σημειωθεί πως το χωριό της Στρατονίκης έχει αντιμετωπίσει και στο παρελθόν σοβαρά προβλήματα από τις εργασίες εξόρυξης του Μποδοσάκη καθώς το 1976 δυο σπίτια καταστράφηκαν ολοσχερώς πέφτοντας σε μια «τρύπα»³⁴¹ ενώ δίπλα ακριβώς στο χωριό σημειώνονται σοβαρές καθιζήσεις, παρατηρούνται «τρύπες» στο έδαφος με μεγάλο βάθος και υπάρχουν διάσπαρτα μαγγανιούχα μεταλλεύματα, οι λεγόμενες «σκουριές».³⁴² Κάτω από το χωριό περνούν στοές όχι μόνον από την εκμετάλλευση αυτού του αιώνα αλλά και παλαιότερων και «υπάρχει σημαντικός κίνδυνος ότι οποιαδήποτε περαιτέρω μεταλλευτική δραστηριότητα σε αυτήν την περιοχή μπορεί να οδηγήσει σε πολύ μεγάλη καταστροφή περιουσιών και να θέσει σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές».³⁴³

Μετά από κινήσεις των κατοίκων, εισαγγελική παρέμβαση στην επιθεώρηση μεταλλείων βορείου Ελλάδος διατάζει την διακοπή των εργασιών. Στις αρχές Δεκεμβρίου η TVX ανακοινώνει πως θα διακόψει όλες τις μεταλλευτικές δραστηριότητες στο μεταλλείο Στρατωνίου λόγω ανωτέρας βίας και «η αναστολή θα ξεκινήσει στις 11 Δεκεμβρίου και θα έχει επιπτώσεις σε περίπου 500 εργαζομένους. Οι δραστηριότητες θα επαναληφθούν, εφόσον οι περιορισμοί που έχουν επιβληθεί στο Στρατώνι αρθούν, εάν η απαιτούμενη άδεια για επέκταση χορηγηθεί και ορισμένες υποχρεώσεις του ελληνικού δημοσίου που απορρέουν από την σύμβαση εκπληρωθούν».³⁴⁴ Η κατάσταση είναι έντονη καθώς οι κάτοικοι της Στρατονίκης δηλώνουν αποφασισμένοι με κάθε μέσο να προστατεύσουν το χωριό τους ενώ εργαζόμενοι στο μεταλλείο επιτέθηκαν εναντίον του δημοτικού συμβουλίου Σταγείρων-Ακάνθου, το οποίο θεώρησαν υπεύθυνο για το κλείσιμο του μεταλλείου. Τα σωματεία των μεταλλωρύχων επέδωσαν τελεσίγραφο με το οποίο απειλούσαν να αφήσουν τα όξινα και φορτωμένα με βαρέα μέταλλα νερά των μεταλλείων να πέσουν μέσα στην θάλασσα αν δεν ξανανοίξει το μεταλλείο».³⁴⁵

Στις 8/12 ο κύριος Μίλερ αμερικανός πρόξενος στην Ελλάδα «υπενθύμισε πως τα συμφέροντα της Ελλάδας ταυτίζονται με αυτά των αμερικάνικών επιχειρήσεων στην περιοχή και όσον αφορά στην TVX, ανέφερε πως «με τον κύριο Πασχαλίδη συμφωνήσαμε πως πρέπει να δοθεί λύση» .³⁴⁶ Ο υφυπουργός ανάπτυξης Α.Καλαφάτης δηλώνει πως «το υπουργείο προσπαθεί και θα προσπαθήσει όλες τις επόμενες μέρες να βρεθεί με κάθε τρόπο λύση».

Όντως, στις 14/12 αίρονται οι περιορισμοί και η TVX ανακοινώνει την συνέχιση των εργασιών και την επιστροφή των εργαζομένων στην δουλειά, αφού το υπουργείο ανάπτυξης εγκρίνει την τεχνική μελέτη της, επισημαίνοντας όμως πως «η έγκριση αυτή δεν συνεπάγεται σε καμία περίπτωση την διαπίστωση από τις υπηρεσίες του υπουργείου της ακρίβειας των στοιχείων και τεχνικών υπολογισμών, που περιέχει η μελέτη, την ευθύνη για την ορθότητα των οποίων φέρουν οι μελετητές».³⁴⁷ Είναι σαφές πως το υπουργείο προσπαθεί να αποποιηθεί τις ευθύνες αλλά δεν διστάζει να δώσει την έγκριση, παρόλο που δεν υπάρχει ούτε προέγκριση χωροθέτησης, ούτε έγκριση περιβαλλοντικών όρων για την επέκταση των υφιστάμενων εξορυκτικών εργασιών. Ανατίθεται σε ομάδα εργασίας καθηγητών του ΕΜΠ η αξιολόγηση της τεχνικής μελέτης, το πόρισμα της οποίας είναι θετικό για την επέκταση. Σ’ αυτό όμως σημειώνεται χαρακτηριστικά πως «η ομάδα δεν συνέλεξε πρωτογενή δεδομένα αλλά στηρίχθηκε αποκλειστικά στα στοιχεία που παρείχε η TVX». Παρόλο που το πόρισμα είναι θετικό, περιγράφονται οι αρνητικές επιπτώσεις της εξόρυξης (καθίζηση, πτώση υδροφόρων, όξινη απορροή) και ζητείται η πραγματοποίηση επιπλέον εξειδικευμένων μελετών. Προτείνεται επίσης η ανάπτυξη προγράμματος ασφάλισης των κατοικιών και κτισμάτων της περιοχής, μέτρο που όπως κρίνεται «θα βοηθούσε ουσιαστικά στην αντιμετώπιση της αίσθησης κινδύνου των κατοίκων».³⁴⁸

Η επιτροπή αγώνα καταγγέλλει πως «η απόφαση της εταιρείας να κλείσει το μεταλλείο δυο εβδομάδες πριν τα Χριστούγεννα ήταν ένας έμμεσος εκβιασμός προς την κυβέρνηση, ώστε να επιτρέψει μια δραστηριότητα που δεν θα μπορούσε ποτέ να αδειοδοτηθεί ακολουθώντας τις νόμιμες διαδικασίες. Η κυβέρνηση υπέκυψε αμέσως στον εκβιασμό της TVX αλλά και στις πολιτικές πιέσεις που ασκήθηκαν από τον αμερικανό πρέσβη στην Αθήνα».³⁴⁹

Από την πλευρά της εταιρείας, δηλώνεται πως: «είμαστε πολύ ικανοποιημένοι με την θετική στήριξη της ελληνικής κυβέρνησης για το θέμα του Στρατωνίου ... είναι ενθαρρυντικός για μας ο τρόπος που λύθηκε το ζήτημα και πιστεύουμε πως αυτό σηματοδοτεί ένα νέο κεφάλαιο στην σχέση μας με τις ελληνικές αρχές».³⁵⁰

Όμως το 2001 κλείνει ουσιαστικά και πρακτικά το ζήτημα της μεταλλουργίας χρυσού στην Ολυμπιάδα για την προκείμενη φάση, καθώς η απόφαση του ΣτΕ ακυρώνει κάθε πιθανή πρόοδο που πραγματοποιήθηκε σε επίπεδο αδειών. Το σκεπτικό της δεν αφήνει περιθώρια ελιγμών στην εταιρεία και στην ελληνική κυβέρνηση και δικαιώνει τους πολύχρονους και δυναμικούς αγώνες των κατοίκων. Το φυλάκιο της Ολυμπιάδας ουσιαστικά δεν έχει εγκαταλειφθεί από τους κατοίκους από τις αρχές του 1996, συμπληρώνοντας 5 χρόνια συνεχούς μέρα- νύχτα παρουσίας (εκτός ίσως από την τελευταία «δικαστική περίοδο») και τουλάχιστον σε πρώτη φάση δικαιώνεται η αποφασιστικότητα των κατοίκων. Η σιγουριά που απορρέει από το τεράστιο πανό «ΘΑ ΝΙΚΗΣΟΥΜΕ» που στέκεται πάνω από το φυλάκιο για χρόνια, δικαιώνεται και αυτή.

Η εταιρεία βρίσκεται σε δεινή οικονομική κατάσταση και με το κύρος της σοβαρά πληγμένο από τις εξελίξεις. Με ανακοίνωση της την 01/03/02 αποδέχεται τελικά πως οι άδειες για την μεταλλουργία στην Ολυμπιάδα, απορρίφθηκαν από το ΣτΕ και δεν υπάρχουν περιθώρια για συνέχιση των προσπαθειών. Ο πρόεδρος της TVX αρκέστηκε να δηλώσει πως: «είμαστε πολύ απογοητευμένοι από την απόφαση του ΣτΕ … καθώς έχουμε εκπληρώσει πλήρως τις υποχρεώσεις μας σε σχέση με την σύμβαση με την λογική ότι θα μας δίνονταν νόμιμες άδειες για την ανάπτυξη της μονάδας ανάκτησης χρυσού στην Ολυμπιάδα». Μετά από αυτήν την ανακοίνωση δεν γίνεται καμιά προσπάθεια τον επόμενο χρόνο να ανακινηθεί εκ νέου το ζήτημα της μεταλλουργίας χρυσού γενικά και της Ολυμπιάδας ειδικότερα.

Παράλληλα έχει δημιουργηθεί και ένα νέο μέτωπο αντιπαράθεσης, αυτήν την φορά με τους κατοίκους μιας από τις μέχρι τότε «φιλικά διακείμενες» κοινότητες της νότιας υποπεριοχής -την κοινότητα Στρατονίκης- μια διαμάχη που είναι σε εξέλιξη, επηρεάζει αρνητικά την εικόνα της TVX στην περιοχή και έχει δημιουργήσει προβληματισμούς και σε άλλους κατοίκους της περιοχής για το ποιόν της εταιρείας. Το χωριό της Στρατονίκης βρίσκεται σε αναταραχή, όλη την επόμενη περίοδο, καθώς ήδη από τον Φεβρουάριο του 2002 αρχίζουν να παρατηρούνται ρωγμές στην εκκλησία, στο σχολείο του χωριού και σε 24 σπίτια.³⁵¹ Οι κάτοικοι με καθημερινές συγκεντρώσεις κλείνουν τον δρόμο στην πλατεία του χωριού παρεμποδίζοντας την διέλευση των λεωφορείων με τους εργαζόμενους, ενώ παράλληλα κινούνται δικαστικά μέσω του ΣτΕ για την αναστολή των μεταλλευτικών δραστηριοτήτων κάτω από το χωριό.³⁵²

Μια νέα σημαντική εξέλιξη που επιβεβαιώνει την δυσχερή οικονομική θέση της TVX προκύπτει, όταν στις 11/06/02 ανακοινώνεται η εξαγορά της TVX από την πολυεθνική εταιρεία Kinross με έδρα τον Καναδά. Η Kinross που είναι μια μεγάλη εταιρεία χρυσού παγκοσμίως με επαρκή ρευστότητα, εξαγοράζει την TVX και την Echo Bay Mines με το τίμημα των 1,7 δις δολαρίων και οι τρεις εταιρείες θα συγχωνευτούν προς δημιουργία της «New Kinross». Στην πλήρη ιδιοκτησία της νέας εταιρείας ανήκει και η κοινοπραξία TVX Newmont Americas, με εξαγορά αντί επιπλέον 180 εκατομμυρίων δολαρίων του ποσοστού 49,9% που κατέχει σ’ αυτό η εταιρεία Newmont που διαδέχτηκε την Normandy. Ουσιαστικά λοιπόν η TVX παύει να υφίσταται σαν εταιρεία από τις 31/01/03, αν επιβεβαιωθεί η συμφωνία με την Kinross από το συμβούλιο των μετόχων, και όλες οι κτήσεις της περιέρχονται στην νέα Kinross.

Ο πρόεδρος της Kinross Robert Buchan δήλωσε για τις ελληνικές κτήσεις της TVX πως: «μας είναι γνωστή η μεγάλη -από τεχνικής απόψεως- αξία των περιουσιακών στοιχείων στην Ελλάδα…Από την άλλη πλευρά δεν παραγνωρίζουμε τα περιπλεγμένα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα που έχουν προκύψει από την εν λόγω επένδυση». Επισήμανε επίσης πως: «θα διαθέσουμε όσο χρόνο χρειαστεί για να γνωρίσουμε τους ανθρώπους και την κυβέρνηση», ενώ τόνισε την χρησιμότητα μιας πιθανής κοινοπραξίας (joint-venture) με ελληνική επιχείρηση «για να προσεγγίσουμε ευκολότερα τόσο την τοπική κοινωνία όσο και την κυβέρνηση» τακτική της Kingross που εφαρμόστηκε στην Ρωσία που αντιμετώπιζε ανάλογες αντιδράσεις των κατοίκων. Τέλος όσον αφορά στο μεταλλείο στις Μαύρες Πέτρες του οποίου η επέκταση δημιουργεί το πρόβλημα στην κοινότητα Στρατονίκης, δήλωσε πως θα συνεχίσει να λειτουργεί κανονικά.³⁵³

Εν τω μεταξύ, η πραγματική κατάσταση στις υπόγειες στοές κάτω από την Στρατονίκη αποκαλύπτεται από τους μόνους ανθρώπους που την γνωρίζουν. Στις 21 Ιουνίου του 2002 οι μεταλλωρύχοι κατεβαίνουν σε απεργία καταγγέλλοντας τις απαράδεκτες συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας στις υπόγειες εργασίες του μεταλλείου Μάντεμ Λάκκος.³⁵⁴ Σύμφωνα με την ανακοίνωση του συνδικάτου τους: «Οι συνθήκες χειροτερεύουν αντί να καλυτερεύουν, η σκόνη και τα αέρια από τις εκρήξεις αυξάνονται με τους υψηλούς ρυθμούς της παραγωγής…οι υπόγειες στοές γίνονται ολοένα και πιο επικίνδυνες καθώς οι διαστάσεις τους αυξάνονται και η σωστή υποστήριξη είναι αδύνατη». H TVX προσπαθεί -χωρίς επιτυχία- να κηρυχθεί παράνομη η απεργία, και στην αίθουσα του δικαστηρίου -όπου οδηγούνται- οι μεταλλωρύχοι περιγράφουν γλαφυρά την κατάσταση στις στοές. Αναφέρουν πως δεν υπάρχουν δίοδοι εξαερισμού παρά μόνο έξω από το χωριό, δηλαδή σε απόσταση εκατοντάδων μέτρων από τον χώρο εργασίας γεγονός που οδηγεί σε μια αφόρητη κατάσταση από την σκόνη και τα αέρια… Ένας πρώην μεταλλωρύχος δηλώνει περιγράφοντας ακριβώς την κατάσταση πως «η TVX εντατικοποιεί την παραγωγή εις βάρος της ασφάλειας».³⁵⁵ Πρόβλημα ασφάλειας προκύπτει και όσον αφορά το φράγμα στο Καρακόλι που συγκρατεί τα απόβλητα της λίμνης τελμάτων το οποίο σύμφωνα με το Παρατηρητήριο Μεταλλευτικών Δραστηριοτήτων εμφανίζει εκτεταμένη διάβρωση και διαρροές από την υπερπλήρωση του λόγω της εντατικοποίησης της παραγωγής.

Σχεδόν μέχρι το τέλος του έτους και παρά τις αντιδράσεις των κατοίκων της Στρατονίκης, συνεχίζεται η εξόρυξη κάτω από το χωριό, ενώ καθημερινή είναι η παρουσία δυο διμοιριών των ΜΑΤ στο χωριό για την προστασία και τη διασφάλιση της απρόσκοπτης μετακίνησης των λεωφορείων της εταιρείας.³⁵⁶ Πραγματοποιούνται και συμπλοκές με τις δυνάμεις των ΜΑΤ τόσο στις 16 Απρίλη όσο και στις 29 Αυγούστου και συλλήψεις κατοίκων αλλά οι εργασίες δεν διακόπτονται.³⁵⁷

Στις 09/12/02 και εν αναμονή της επίσημης κοινοποίησης στην TVX Hellas της ήδη ειλλημένης απόφασης του ΣτΕ που απαγορεύει την συνέχιση των εργασιών στο μεταλλείο Μαύρες Πέτρες, προκύπτει σοβαρό «ατύχημα» λόγω αδυναμίας της εταιρείας να διαχειριστεί τα όξινα νερά -όπως υποστηρίζει- των παλαιότερων στοών. Οι πλημμυρικές παροχές των νερών οφείλονται στις αυξημένες βροχοπτώσεις των πρώτων ημερών του Δεκεμβρίου, σύμφωνα με την εταιρεία, η οποία ισχυρίζεται ότι προσπαθεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα με την προσθήκη μεγάλων ποσοτήτων υδράσβεστου και σόδας.

Το αποτέλεσμα πάντως είναι πως τα νερά παροχετεύονται στον κόλπο του Στρατωνίου, ο οποίος βάφεται κόκκινος-πορτοκαλί, ένα χρώμα που θα διατηρήσει έντονο τουλάχιστον για 10 ημέρες και το οποίο οφείλεται στα επιβαρημένα με βαρέα μέταλλα νερά των στοών, των οποίων η ποιότητα έχει σχολιασθεί στο κεφάλαιο για την υφιστάμενη περιβαλλοντική κατάσταση.³⁵⁸ Καθώς δεν γίνεται καμιά προσπάθεια από τις αρχές για τον περιορισμό της ρύπανσης, οι επιπτώσεις είναι ανυπολόγιστες για το θαλάσσιο οικοσύστημα αφού τα αιωρούμενα σωματίδια καθιζάνουν στο ίζημα και όταν τα ρεύματα αλλάζουν φορά διαχέονται σε ολόκληρο τον κόλπο της Ιερισσού.³⁵⁹ Το δημοτικό συμβούλιο του δήμου Σταγείρων-Ακάνθου, ομόφωνα στις 18/12/03 αποφάσισε την κήρυξη του κόλπου σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και απαγορεύτηκε έπ’ αόριστον η αλιεία σε όλη την έκταση του κόλπου, γεγονός που αποτελεί ισχυρό οικονομικό πλήγμα για τους κατοίκους της Ιερισσού αφού ο κόλπος θεωρείται ένας από τους πλουσιότερους σε ιχθυαποθέματα στη χώρα.³⁶⁰

Η εταιρεία διακόπτει την λειτουργία της μονάδας εμπλουτισμού στο Στρατώνι αλλά και την εξόρυξη στις Μαύρες Πέτρες για να αντιμετωπισθεί το ατύχημα από όλους τους εργαζόμενους, όπως δηλώνει στον ελληνικό τύπο.³⁶¹

Στις 19 Δεκέμβρη η απόφαση του ΣτΕ, είναι ήδη γνωστή στην εταιρεία όπως ανακοινώνεται στην ιστοσελίδα της στο διαδίκτυο -όπου δεν αναφέρεται τίποτα για το ατύχημα- αλλά «οι εργασίες παραμένουν ανεπηρέαστες» καθώς αναμένεται μια έγκριση από 5 συναρμόδια υπουργεία σχετική με την τεχνική μελέτη. Ο πρόεδρος της TVX στην ίδια ανακοίνωση δηλώνει πως: «είναι θετικό βήμα το ότι η κυβέρνηση συνεχίζει να υποστηρίζει τις επιχειρήσεις της TVX Hellas στο Στρατώνι και είναι προετοιμασμένη να κάνει γρήγορα τις απαραίτητες ενέργειες για να διαφυλάξει τις θέσεις εργασίας των εργαζομένων μας και να προστατεύσει την οικονομία της περιοχής».³⁶²

Ακόμα και μετά από την σε πρώτη φάση αντιμετώπιση του ατυχήματος, τα όξινα νερά των στοών δεν υφίστανται επεξεργασία και διοχετεύονται στον Κοκκινόλακκα για άγνωστο λόγο, ενώ δεν υπάρχει καμία σχετική ανακοίνωση πέρα από το ότι η εταιρεία έλαβε άδεια να ρίχνει τα νερά για ένα μήνα στο ρέμα. Το αποτέλεσμα είναι η ακόμη μεγαλύτερη επιβάρυνση -του ήδη επιβαρημένου- Κοκκινόλακκα και των υδροφόρων που άμεσα ή έμμεσα εμπλουτίζει, καθώς και του θαλάσσιου οικοσυστήματος, αφού εκεί καταλήγουν τα νερά του μετά τη σύγκλιση τους με αυτά του Ασπρόλακκα. Στο χωριό του Στρατωνίου διαδίδεται πως η εταιρεία δεν έχει χρήματα να πληρώσει για υδράσβεστο και σόδα λόγω του ότι χρησιμοποίησε τεράστιες ποσότητες για την αντιμετώπιση του ατυχήματος τις πρώτες ημέρες. Ακόμη αναφέρεται ότι η εταιρεία ζητά από το ελληνικό κράτος χρήματα για την αντιμετώπιση του φαινομένου καθώς αυτό οφείλεται στις παλαιότερες στοές και άρα σύμφωνα με την σύμβαση η ίδια δεν φέρει ευθύνη.

Στις 09/01/03 η TVX Hellas λαμβάνει τελικά την επίσημη κοινοποίηση της απόφασης του ΣτΕ, η οποία όχι μόνο διατάσει την άμεση διακοπή των εργασιών αλλά και θεωρεί πως πρέπει να γίνει έρευνα και αποκατάσταση στις στοές του μεταλλείου για να διασφαλιστεί το ότι δεν επιφυλάσσονται κίνδυνοι. Οι εγκρίσεις από τα συναρμόδια υπουργεία δεν έχουν ληφθεί μέχρι αυτήν την ημερομηνία καθώς δύο υπουργεία δεν υπέγραψαν, υπό το βάρος προφανώς και της κατάρρευσης του δρόμου μέσα στην Αθήνα από τις εργασίες του Μετρό, παρά τις λεπτομερείς γεωλογικές έρευνες που έχουν γίνει για το έργο αυτό.³⁶³ Εξάλλου ακόμα και αν παρθούν οι υπογραφές από τα υπουργεία απαιτούνται και άλλες ενέργειες για την νομιμοποίηση των εργασιών.

Την ίδια μέρα η TVX Hellas κηρύσσει «force majeure» (ανώτερη βία) και κάνει λοκ-άουτ, αναστέλλει δηλαδή όλες τις δραστηριότητες της χωρίς να πληρώσει τα δεδουλευμένα των εργαζομένων ή αποζημιώσεις, αφήνοντας ως προσωπικό ασφαλείας μόνο 3 βάρδιες των 8 ατόμων αντί των 50 που απαιτούνται.³⁶⁴

Όλα τα στοιχεία οδηγούν στο συμπέρασμα πως η δραστηριοποίηση της εταιρείας TVX στην Χαλκιδική παίρνει τέλος μετά από 7 χρόνια παρουσίας, ενώ στην περιοχή παραμένουν ανοικτά με προβληματικό για την ίδια τρόπο δύο ζητήματα. Το πρώτο είναι περιβαλλοντικό και αφορά στην περιβαλλοντική καταστροφή που συντελείται από τα ανεπεξέργαστα όξινα νερά των στοών που η εταιρεία διοχετεύει στον Κοκκινόλακκα χωρίς να διαφαίνεται πως θα υπάρξει κάποια παρέμβαση που ν’ αλλάξει την κατάσταση, αφού όλες οι δραστηριότητες έχουν παραλύσει. Η εταιρεία αποποιείται τις ευθύνες της αποδίδοντας το πρόβλημα σε παλαιότερες στοές ενώ στις ανακοινώσεις της μητρικής δεν αναφέρεται πουθενά ούτε το ατύχημα ούτε και το ζήτημα του Κοκκινόλακκα.

Το δεύτερο ζήτημα είναι κοινωνικό και αφορά στους 470 εργαζόμενους που μένουν χωρίς εργασία και οι οποίοι -λόγω του καθεστώτος της «ανωτέρας βίας»- δεν λαμβάνουν ούτε τις στοιχειώδεις παροχές προς τους απολυθέντες.

Εν τω μεταξύ προς το τέλος του μήνα επιβεβαιώνεται η εξαγορά της και άρα η εταιρεία παύει να υπάρχει ως TVX Gold και ενσωματώνεται στην εταιρεία New Kinross. Τους επόμενους μήνες, αποδεικνύεται πως η νέα εταιρεία δεν ενδιαφέρεται να δραστηριοποιηθεί ή να προωθήσει την επένδυση της μεταλλουργίας χρυσού στην περιοχή, υπό τις συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί. Η κατάσταση παραμένει άρα στάσιμη στην περιοχή όσον αφορά και στα δύο ζητήματα: τα νερά των στοών διοχετεύονται ανεπεξέργαστα στον Κοκκινόλακκα και οι εργαζόμενοι βρίσκονται στην αβέβαιη κατάσταση στην οποία εγκαταλείφθηκαν από την TVX. Στις αρχές του Ιουνίου του 2003 μετά από πέντε ουσιαστικά μήνες χωρίς κανένα νεότερο για την εργασιακή τους τύχη πέρα από σενάρια για άλλα εταιρικά σχήματα που θα αναλάβουν το μεταλλείο, εκατό περίπου μεταλλωρύχοι από το Στρατώνι κλείνονται μέσα σε μια στοά δίπλα στο χωριό και ξεκινούν απεργία πείνας.³⁶⁵ Η διαμαρτυρία αυτή λαμβάνει μεγάλη δημοσιότητα και προβάλλεται σε εφημερίδες και κανάλια τοπικής και εθνικής εμβέλειας κατά τρόπο που αναδεικνύει την συγκινητική διάσταση και την αγωνία του μεταλλωρύχου. Απουσιάζουν από την άλλη παντελώς οι οργανωμένες παρουσιάσεις των γεγονότων που οδήγησαν σε αυτήν την κατάσταση, πέρα από κάποιες αναφορές στην επένδυση του χρυσού που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.³⁶⁶ Η απεργία πείνας διαρκεί έντεκα ημέρες και το ζήτημα φεύγει από την επικαιρότητα, ενώ οι εργαζόμενοι αναστέλλουν την διαμαρτυρία τους μετά από τις διαβεβαιώσεις του Χ.Πάχτα για την συνέχιση της μεταλλευτικής δραστηριότητας στην περιοχή από ένα νέο επιχειρηματικό σχήμα. Ο κύριος Πάχτας αναφέρεται για πολλοστή φορά σε μια κοινοπραξία εταιρειών για την οποία όλη την προηγούμενη περίοδο έχουν ακουσθεί μια σειρά από ονόματα πιθανών εταιρειών που θα την διαμορφώσουν. Τέτοια ονόματα είναι η κρατική Λάρκο, η Αργυρομεταλλευμάτων και Βαρυτίνης, κάποιες κατασκευαστικές εταιρείες όπως η Θεμελιοδομή, η γνωστή μας ALPHA GROUP, η Kinross –που εικάζεται πως δέχεται να συμμετάσχει με μικρό ποσοστό- και η καναδική επιχείρηση Gabriel Resources.³⁶⁷ Υποστηρίζεται επίσης το πρωτοφανές για τον ελληνικό χώρο πως σ’ αυτό το εταιρικό σχήμα θα συμμετέχει με δικό της ποσοστό και η τοπική αυτοδιοίκηση!

Πρόκειται ουσιαστικά για ανυπόστατες και ανεδαφικές υποσχέσεις για να καθησυχαστούν οι εργαζόμενοι καθώς η ALPHA GROUP όπως γνωρίζουμε είναι μια εταιρεία χωρίς υπόσταση, η Kinross έχει κάνει σαφή την θέση της πως δεν θα επενδύσει χρήματα αν δεν εξασφαλιστεί η επένδυση της μεταλλουργίας χρυσού και οι πρωτοτυπίες περί τοπικής αυτοδιοίκησης ας μείνουν καλύτερα ασχολίαστες. Η δε εταιρεία Gabriel Resources γίνεται γνωστή από τα ψιλά γράμματα των εφημερίδων δυο μήνες αργότερα όταν ένα επενδυτικό της πλάνο ματαιώθηκε στην Ρουμανία καθώς ο πρωθυπουργός της χώρας δήλωσε πως «είδα την πρόταση και δεν μου άρεσε καθόλου».³⁶⁸

Ουσιαστικά μετά την λήξη της κινητοποίησης των εργαζομένων δεν υπάρχουν εξελίξεις σε σχέση με το επιχειρηματικό αυτό σχήμα, ή σε κάποιο άλλο επίπεδο μέχρι την στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές.

Άλλωστε ο πρόεδρος του ΣΕΒ Οδυσσέας Κυριακόπουλος σε δήλωση του, ξεκαθαρίζει το τοπίο και συνοψίζει με ένα σχόλιο την κατάσταση λέγοντας πως «δεν υπάρχει μεταλλευτική εταιρεία στον κόσμο που να μη γνωρίζει την ιστορία της TVX άρα δεύτερο κορόιδο δεν θα βρούμε»…³⁶⁹

ΟΙ ΑΝΤΙΚΡΟΥΟΜΕΝΕΣ ΠΛΕΥΡΕΣ

Η κοινωνική κινητοποίηση

Αν και τα γεγονότα της κινητοποίησης έχουν ήδη παρουσιαστεί, σ’ αυτό το σημείο κρίνεται σημαντικό να συγκεντρωθούν και να σχολιαστούν τα γνωρίσματα της, αυτά που της προσδίδουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της. Επισημαίνεται και σ’ αυτό το σημείο πως δεν εντάσσεται στους στόχους και στα ενδιαφέροντα αυτής της μελέτης, η ανάλυση της κινητοποίησης στην ολότητα της, αλλά περιφερειακά, σε σχέση μόνον με το κεντρικό θέμα. Για τον γράφοντα εξάλλου, εδώ εγείρεται ένα καίριο ηθικό-πολιτικό ερώτημα όσον αφορά στην έξωθεν αναλυτική προσέγγιση και κριτική της προσπάθειας ενός συνόλου ανθρώπων που αγωνίζονται μέσα από συλλογικές διαδικασίες για την επίτευξη ενός κοινού πολιτικού στόχου. Με ποια κίνητρα και σε τι αποσκοπεί μια τέτοια προσπάθεια; Αν η απάντηση είναι πως αποσκοπεί στην συσσώρευση γνώσεων πάνω στο θέμα, θεωρώ πως όχι μόνον δεν είναι ικανοποιητική αλλά μπορεί να είναι και επικίνδυνη... Η παραπάνω ανησυχία εντείνεται από το γεγονός ότι η μελέτη της κοινωνικής κινητοποίησης υπό ορισμένες συνθήκες, μπορεί να προσδίδει άλλο ένα συγκριτικό πλεονέκτημα στους παραγωγούς και στο κράτος για την αντιμετώπιση- την έμμεση καταστολή της συγκεκριμένης ή ανάλογης κινητοποίησης.³⁷⁰ Πέρα από αυτό το σημαντικό ηθικό και πολιτικό ζήτημα, η ενασχόληση με την κινητοποίηση θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια εντελώς νέα και αυτόνομη εργασία καθώς είναι μεγάλο το πλήθος και η σοβαρότητα των θεμάτων που αναδεικνύονται και των στοιχείων που τα στηρίζουν.

Τα χαρακτηριστικά της κινητοποίησης, τα οποία είναι σημαντικό για τις ανάγκες της εργασίας να αναφερθούν είναι:

α) Η μεγάλη χρονική διάρκεια

Οι άμεσες απαρχές της κινητοποίησης ενάντια στο επενδυτικό πλάνο της Ολυμπιάδας, εντοπίζονται στο 1989, καθώς τότε οι κάτοικοι αντιτάχθηκαν στο ίδιο ουσιαστικά έργο: την μεταλλουργία χρυσού στην Ολυμπιάδα. Έχοντας λάβει διάφορες μορφές, η κινητοποίηση αυτή μπορεί να θεωρηθεί πως έληξε -προσωρινά ίσως- τον Απρίλη του 2001 με την γνωστοποίηση της ακύρωσης όλων των σχετικών αδειών από το ΣτΕ. Ακόμα όμως και αν λάβουμε υπόψη μόνο τα στενότερα χρονικά όρια της, δηλαδή από το 1995 κι έπειτα, 6 χρόνια είναι ιδιαίτερα μεγάλο χρονικό διάστημα. «Χρησιμοποιώντας τη διάρκεια σαν κύριο κριτήριο, η τοπική περιβαλλοντική κινητοποίηση (local environmental mobilisation) μπορεί να ταξινομηθεί σε μικρής διάρκειας λαϊκό περιβαλλοντικό ακτιβισμό (grass-roots environmental activism) και μεγάλης διάρκειας κοινοτικό περιβαλλοντικό κίνημα (community-based environmental movement)».³⁷¹ Με το ίδιο κριτήριο, αλλά έχοντας υπόψη και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά της συγκεκριμένης κινητοποίησης, αυτή καταχωρείται σαφώς στην δεύτερη ομάδα.

β) Η μεγάλη ένταση και αποτελεσματικότητα της κινητοποίησης.

Σε όλη την διάρκεια της κινητοποίησης, χρησιμοποιήθηκε μεγάλη ποικιλία πρακτικών και μέσων με κορυφώσεις φυσικά σε κάποιες περιόδους για κάθε πρακτική. Για παράδειγμα από το 1995 έως το 1997 κυρίως, χρησιμοποιούνται πρακτικές όπως πορείες, συγκεντρώσεις ακόμη και βίαιες συγκρούσεις και σαμποτάζ ενώ την περίοδο 1999 με 2001 η κινητοποίηση επικεντρώνεται στον δικαστικό αγώνα.

Η αποτελεσματική χρήση ριζοσπαστικών πρακτικών όπως η βίαιη σύγκρουση με την αστυνομία, η κατάληψη του φυλακίου, ή τα σαμποτάζ στηρίχθηκε στην έντονη και βαθιά ριζωμένη συλλογική συνείδηση των κατοίκων και οδήγησε στην δυνατότητα άσκησης ισχυρών πιέσεων προς το κράτος και την εταιρεία. Μια, αλλά χαρακτηριστική, έκφραση της κατοχυρωμένης συλλογικής συνείδησης είναι το τεράστιο σύνθημα που γράφει «ΘΑ ΝΙΚΗΣΟΥΜΕ» και δεσπόζει πάνω από το φυλάκιο της Ολυμπιάδας. Με βάση αυτήν την συνείδηση είναι που αναπτύσσονται η δύναμη, η αποφασιστικότητα, η ενότητα, η μεγάλη συμμετοχή κλπ. Αυτή είναι που οδηγεί στην κάθετη αντιπαράθεση με την εταιρεία και σε ένα βαθμό, στην αναποτελεσματικότητα της επικοινωνιακής στρατηγικής της TVX. Οι κάτοικοι των δύο άμεσα εμπλεκόμενων κοινοτήτων δεν αποδέχονται τις παροχές- προσφορές της TVX και ενδεικτικό είναι ότι ακόμα και ο βασικός ξενοδόχος της Ολυμπιάδας αρνήθηκε σημαντικότατη για τα δεδομένα του οικονομική πρόταση για στέγαση εργαζομένων και στελεχών, αναλογιζόμενος την συνείδηση του, τις συνειδήσεις των μελών της οικογένειας του και των συγχωριανών του και βέβαια το μακροπρόθεσμο κέρδος του.³⁷²

Μια σημαντική παρατήρηση όσων αφορά στην συλλογική αυτή συνείδηση και στην χρήση βίαιων πρακτικών, αναφέρεται στην διάχυτη ιστορική-συλλογική μνήμη των κοινοτήτων ειδικά σε σχέση με τις δυναμικές και αγωνιστικές απεργίες μετά την μεταπολίτευση. Είναι βάσιμο να υποστηριχθεί πως η εμπειρία αυτών των απεργιών έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της συλλογικής αυτής συνείδησης. Υπάρχουν άλλωστε βασικές ομοιότητες στις δύο περιπτώσεις, στην στάση του κράτους με την έντονη και για καιρό παρουσία των ΜΑΤ στα χωριά, την διάταξη για την απαγόρευση της κυκλοφορίας αλλά και στην αντίδραση των κατοίκων και τις βίαιες συγκρούσεις που ξεσπούν και στις δύο περιόδους. Η χρονική απόσταση των 20 ετών είναι μεγάλη, αλλά όχι αρκετή για να παραμερίσει πλήρως την συλλογική αυτή μνήμη, καθώς μάλιστα οι κοινότητες Ολυμπιάδας και Βαρβάρας δεν βίωσαν έντονες μετακινήσεις πληθυσμού και σαν συνέπεια διατήρησαν την πληθυσμιακή τους σύνθεση.

Μια σύντομη αναφορά σ΄ αυτό που ορίζεται ως «οικολογική συνείδηση» κρίνεται σημαντική μια και γίνεται λόγος για την συλλογική συνείδηση των κατοίκων. «Η οικολογική συνείδηση ως διάσταση της συνολικής κοινωνικής συνείδησης αποτελεί όπως και η δεύτερη, μέρος του συνόλου ιδεό-διανοητικών και ψυχικών λειτουργιών και δραστηριοτήτων του ανθρώπου έναντι της φυσικής και κοινωνικής πραγματικότητας με στόχο την οικειοποίηση γνώσης και την διαμόρφωση προσανατολισμού δράσης».³⁷³ Τονίζεται δε -και αυτό είναι σχετικό με την προηγούμενη παρατήρηση για την συλλογική μνήμη- πως «η ουσία της ιστορικής διάστασης της συνειδησιακής δραστηριότητας βρίσκεται η ίδια στο μέτωπο της ανάπτυξης της συνείδησης», καθώς και πως «η κοινωνική συνείδηση συγκροτείται στο πλαίσιο της ιστορικής διαδικασίας της εμφάνισης, της αλλαγής και της υπέρβασης των συνθηκών ζωής μέσα στις οποίες εμπλέκεται ο άνθρωπος».³⁷⁴ Σ’ αυτό το σημείο μπορούν να αξιολογηθούν τα όσα αναφέρθηκαν στο εισαγωγικό κεφάλαιο για την διαφορετική ιστορία των κοινοτήτων: αυτών που κινήθηκαν προς τον τουρισμό και σε ένα βαθμό απεξαρτήθηκαν από την μεταλλευτική δραστηριότητα, και των υπολοίπων που εξαρτώνται ακόμη και σήμερα σημαντικά από τα μεταλλεία. Σχετικά με αυτό το ζήτημα, είναι ενδιαφέρουσα η πρωταρχική παρατήρηση πως οι κοινότητες που κράτησαν κάθετα αρνητική στάση στην επένδυση ήταν αυτές που δεν εξαρτώνται τόσο από τα μεταλλεία και τράβηξαν διαφορετική ιστορική πορεία εξέλιξης, ενώ όσες σχετίζονται έντονα με τα μεταλλεία κράτησαν άλλη- θετική προς την επένδυση στάση. Για την οικολογική συνείδηση των εργαζομένων εξάλλου, στο ίδιο άρθρο αναφέρεται πως: «η κοινωνική κατάσταση των εργατών, η κατάσταση στην αγορά εργασίας, η εργασιακή εμπειρία και τα βιώματα, καθώς και το ζωτικής σημασίας διαφέρον για την θέση εργασίας, μπλοκάρουν την οικολογική ευαισθητοποίηση βιομηχανικών εργατών και εργατών βιοτεχνιών και ιδιαίτερα σε τομείς της παραγωγής όπου παρουσιάζουν υψηλούς κινδύνους».³⁷⁵ Κλείνοντας την παρένθεση για την συλλογική συνείδηση, στην περίπτωση μας το προηγούμενο συμπέρασμα μπορεί να μεταφερθεί συνολικά για τις κοινότητες εκείνες οι οποίες έχουν υψηλό ποσοστό εργαζομένων στα μεταλλεία και να δώσει μια εξήγηση για την στάση τους στο θέμα της επένδυσης και του αγώνα των κατοίκων του Στρυμονικού.

γ) Η κοινοτική βάση της κινητοποίησης

Η κινητοποίηση στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στον αγώνα των κατοίκων των δύο κοινοτήτων (και κυρίως της Ολυμπιάδας όπου το ζήτημα αντιμετωπίσθηκε κατά κάποιο τρόπο ως ζήτημα «ζωής ή θανάτου» για την κοινότητα) και στην έμπρακτη συμπαράσταση των κατοίκων των άλλων κοινοτήτων. Ο συνδετικός κρίκος των ανθρώπων που έλαβαν μέρος στην κινητοποίηση υπήρξε το γεγονός πως ζουν στις ίδιες κοινότητες, στον ίδιο χώρο και μοιράζονται μια εικόνα για την προοπτική του τόπου και της κοινότητας τους διαφορετική από αυτήν που συνεπάγεται από την λειτουργία του εργοστασίου.

Το γεγονός της κοινοτικής βάσης αντικατοπτρίζεται καθαρά και στην σύσταση της συντονιστικής επιτροπής αγώνα που αποτελούνταν όπως αναφέρθηκε από τους 12 προέδρους των αντιστεκόμενων κοινοτήτων. Αυτό το σημείο αποκτά ξεχωριστή σημασία, γιατί ναι μεν οι πρόεδροι διαθέτουν πολιτική εξουσία και έπαιρναν ουσιαστικά τις αποφάσεις, πλην όμως βρίσκονται πολύ κοντά στην πολιτική βάση και λογοδοτούν άμεσα, γεγονός που δεν επιτρέπει εύκολα την αλλοτρίωση τους και την απομάκρυνση τους από τα ζητούμενα της κοινότητας. Οι αποφάσεις επικυρώνονταν στις γενικές συνελεύσεις που πραγματοποιούνταν τακτικά στο φυλάκιο της Ολυμπιάδας με την συμμετοχή πολλών ατόμων,³⁷⁶ ενώ πραγματοποιήθηκαν σε διάφορες στιγμές και λαϊκές συνελεύσεις στα χωριά για να παρθούν αποφάσεις. Ακόμα όπως αναφέρεται από τους ίδιους τους κατοίκους οι πιο ενεργοί/ ενεργές από αυτούς /αυτές συνευρίσκονταν αλλά και πραγματοποιούσαν δράσεις αυτοοργανωμένα σε επίπεδο μικρών ομάδων που είχαν αναπτυχθεί μέσα στις κοινότητες τους, ενώ η ενεργός συμμετοχή των κατοίκων για τις δύο κεντρικές κοινότητες ήταν μεγάλη.

Όπως αναφέρθηκε στην ιστορία τους, οι δύο αυτές κοινότητες διατηρούν ακόμη ένα πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη αυτής της κοινοτικής οντότητας, η οποία αναδύθηκε έντονα υπό τις συνθήκες που επικράτησαν και τις απαιτήσεις που δημιουργήθηκαν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα γι’ αυτό αποτελεί η διατήρηση υπό καθεστώς κατάληψης μέρα και νύκτα για 6 ολόκληρα χρόνια του φυλακίου της Ολυμπιάδας το οποίο αποτέλεσε κατά κάποιο τρόπο την εστία και το σήμα του αγώνα των κατοίκων. Η κοινοτική αυτή βάση βρίσκεται σε άμεση συνάφεια με την συλλογική συνείδηση που αναπτύχθηκε στους κατοίκους κι έτσι ο τύπος της συνείδησης που κυρίως παρατηρείται είναι αυτός «που δίνει έμφαση στις ειδικές τοπικές συνθήκες του προσωπικού βιοκόσμου».³⁷⁷ Σημειώνεται πως ο άλλος τύπος, «αναδεικνύει ως κεντρικές διαστάσεις της οικολογικής συνείδησης εκείνες που αναφέρονται στις γενικές κοινωνικές συνθήκες και διαδικασίες... και στηρίζεται και στην εκτίμηση των ιστορικών-κοινωνικών διαδικασιών εξέλιξης τους».³⁷⁸ Οι διαφορετικοί τύποι οικολογικής συνείδησης, οδηγούν όπως είναι σαφές σε διαφορετικές απόψεις για την κατεύθυνση και τα αιτήματα της κινητοποίησης. Τόσο ο λόγος όσο και η φύση της δράσης των κατοίκων, που έχουν έντονο το στοιχείο του τοπικού, οδηγούν στο συμπέρασμα πως ο τύπος της οικολογικής συνείδησης που επικρατεί είναι ο πρώτος, αν και σίγουρα στην κινητοποίηση έλαβαν μέρος και είχαν καταλυτικό ρόλο και άτομα με διαμορφωμένο τον δεύτερο τύπο συνείδησης.

Η σύνδεση των δύο πρώτων χαρακτηριστικών είναι άμεση και από την θεωρία, καθώς τονίζεται πως «η διάρκεια της περιβαλλοντικής κινητοποίησης είναι άμεσα συνδεδεμένη με τον αριθμό και την ποικιλία των σχετικών δράσεων» και συνεπώς «η διάρκεια είναι ισχυρά συνδεδεμένη με την ένταση… σε περιπτώσεις που οι κινητοποιούμενοι επιχειρούν να γνωστοποιήσουν τις απαιτήσεις τους κι επίσης να δημιουργήσουν πίεση για την επίτευξη των στόχων τους».³⁷⁹ Σύμφωνα με την ίδια μελέτη και όπως είναι λογικό: «η τοπική περιβαλλοντική αντίσταση η οποία έχει χρονική διάρκεια χαρακτηρίζεται από την κλιμάκωση και την εντατικοποίηση των αντιδράσεων καθώς τα αιτήματα των κινητοποιούμενων μένουν αναπάντητα».³⁸⁰ Στην περίπτωση μας όμως την έντονη και πολύπλευρη δράση ακολούθησε ένας δικαστικός αγώνας, γεγονός που δεν ακολουθεί τον γενικό κανόνα που θέλει την άμεση συλλογική δράση να πραγματοποιείται όταν όλες οι συμβατικές, σύμφωνες με το σύστημα κινήσεις έχουν αποτύχει να δώσουν λύση. Συνήθως η σειρά που ακολουθείται είναι πρώτα: η προσπάθεια για δημοσιοποίηση και για να πειστεί η διοίκηση και το κράτος με διαβίβαση επιστολών, ψηφισμάτων κλπ, η προσπάθεια επηρεασμού των αποφάσεων (lobbying) και τα ένδικά μέσα κι έπειτα η άμεση κινητοποίηση. Αξίζει βέβαια να αναφερθεί πως πριν από το 1995 και κατά την διάρκεια όλων των επόμενων ετών, οι συμβατικές αυτές δράσεις δεν έπαψαν να χρησιμοποιούνται από τους κατοίκους απλώς δεν είχε γίνει από τότε χρήση ένδικων μέσων.

Από τους τρεις τύπους κινητοποιήσεων που διακρίνονται σε τέτοιες περιπτώσεις και χαρακτηρίζονται εύστοχα ως: «Όχι στην αυλή μου», «Όχι στην αυλή μας» και «Όχι σε κανενός την αυλή» ³⁸¹ η κινητοποίηση του Στρυμονικού κόλπου τοποθετείται στον δεύτερο τύπο σύμφωνα με τα όσα έχουν σχολιαστεί για το βασικό αίτημα της.

Οι θεματικοί άξονες της κριτικής των κατοίκων

Οι θεματικοί άξονες πάνω στους οποίους η Ε.Α επιλέγει να κάνει κριτική στην εταιρεία στο επενδυτικό της σχέδιο αλλά και στην κυβέρνηση που υποστηρίζει την TVX Hellas, αναφέρονται επιγραμματικά παρακάτω καθώς θεωρείται πως παρέχουν σημαντικά στοιχεία για την φύση και κυρίως τις στοχεύσεις της κοινωνικής κινητοποίησης. Από τις προκηρύξεις και τα δελτία τύπου της Ε.Α προκύπτει λοιπόν πως:

• Δίνεται ιδιαίτερο βάρος στην τοπική διάσταση της κινητοποίησης με συχνές αναφορές «στον τόπο μας»,³⁸² τόσο για το παρελθόν του όσο και για το μέλλον του. Αναδεικνύονται οι προσπάθειες και οι θυσίες που χρειάστηκαν για να δοθεί ζωή στον τόπο από τους κατοίκους του και γίνεται σαφές «πως κανείς δεν θα μας εξαναγκάσει να γίνουμε πρόσφυγες».³⁸³ Αναπόσπαστα δεμένο με το «μέλλον του τόπου», θεωρείται και το «μέλλον των παιδιών και των εγγονών μας» το οποίο υπάρχει υποχρέωση να διαφυλαχθεί.³⁸⁴

• Με βάση το παραπάνω σκεπτικό, θεωρείται πως οι ίδιοι οι κάτοικοι είναι σε θέση -μέσα από τους μηχανισμούς της τοπικής αυτοδιοίκησης- και είναι οι μόνοι που μπορούν να αποφασίσουν για ένα τόσο σημαντικό ζήτημα για την περιοχή τους, όσο η εγκατάσταση μεταλλουργίας χρυσού. Αναλύεται πως επειδή κάποιοι- οι αρμόδιοι «αποφασίζουν για εμάς, χωρίς εμάς …θα μας βρουν σύντομα μπροστά τους σε νέες μαζικές και αγωνιστικές κινητοποιήσεις».³⁸⁵ Καταγγέλλεται επίσης αυτός ο ετεροκαθορισμός από τρίτους για τόσο σημαντικές πολιτικές αποφάσεις και δηλώνεται συχνά πως «οι κάτοικοι της περιοχής δεν θα μείνουν απλοί θεατές σε ένα στημένο σκηνικό».³⁸⁶

• Σχετικό με το παραπάνω, είναι και το γεγονός πως κατηγορείται ως «αποικιοκρατικού τύπου»³⁸⁷ η σύμβαση της εταιρείας με το ελληνικό δημόσιο και τονίζεται πως «εμείς οι κάτοικοι δεν συμπεριλαμβάνουμε την TVX στην τοπική μας κοινωνία».³⁸⁸ Η κατάσταση που διαμορφώνεται στην περιοχή από τις κινήσεις της εταιρείας και την υποστήριξη που παρέχεται από την κυβέρνηση, ενισχύει την επιχειρηματολογία των κατοίκων για την έξωθεν επιβολή των αποφάσεων. Αρκεί μόνο να υπενθυμιστεί η παρουσία και οι επεμβάσεις των δυνάμεων των ΜΑΤ καθ’ όλη την διάρκεια της κινητοποίησης. Οι δραστηριότητες της εταιρείας αλλά και η Κυβέρνηση που παρείχε την υποστήριξη της βρίσκονταν συνεχώς στο στόχαστρο της κριτικής των κατοίκων.

• Ένα σημαντικό τμήμα της επιχειρηματολογίας που αναπτύσσεται, βάλλει κατά της αναξιοπιστίας των πολιτικών αρμόδιων αλλά και της ίδιας της TVX. Για τους πολιτικά αρμόδιους (μέλη της κυβέρνησης, υπουργοί και υφυπουργοί ανάπτυξης, Νομάρχης Χαλκιδικής) η κριτική αφορά στο γεγονός πως δεν εισέρχονται σε έναν ουσιαστικό διάλογο με την τοπική κοινωνία,³⁸⁹ δεν πραγματοποιούν τις συμφωνίες και δεν τηρούν τις υποσχέσεις τους³⁹⁰ και κυρίως πως υπερασπίζονται άκριτα την επιχειρηματολογία, την λογική και τις πράξεις της TVX, ακόμη και σε περιπτώσεις που αυτές είναι κατάφωρα εναντία στον νόμο και το πνεύμα του.³⁹¹ Η αξιοπιστία της TVX θεωρείται κι αυτή διάτρητη, βάλλεται σε διάφορες φάσεις, και μάλιστα όπως αναφέρεται στο κεφάλαιο των γεγονότων, υπάρχει μια μεγάλη περίοδος κατά την οποία υιοθετείται η θέση πως η εταιρεία είναι ανίκανη να υλοποιήσει την επένδυση και προσπαθεί να κερδοσκοπήσει με την μετοχή της στα χρηματιστήρια χρησιμοποιώντας την υποθετική-μελλοντική αξία των ελληνικών της κτήσεων. Η κριτική προς τους κυβερνητικούς παράγοντες και την εταιρεία δεν περιορίζεται απλώς στην αξιοπιστία τους, αλλά και στις απόψεις τους για το οικονομικό μέλλον της περιοχής και την αναγκαιότητα της μεταλλουργίας χρυσού, την οποία μάλιστα αυτοί συνδέουν αναπόδραστα με την περιβαλλοντική αποκατάσταση. Ειδικά για την μεταλλουργία χρυσού, χωρίς να υπεισέρχονται σε συνολική κριτική του θέματος σε παγκόσμια κλίμακα, ασκούν δριμεία κριτική για τις επιπτώσεις που αυτό θα έχει στα φυσικά οικοσυστήματα της περιοχής και την οικονομική δραστηριότητα.³⁹²

• Αναδεικνύουν και τονίζουν στην επιχειρηματολογία τους τη σύγκρουση χρήσεων γης και συμφερόντων που προκύπτει και την ασυμβατότητα μεταξύ της τουριστικής ανάπτυξης που αναπτύσσεται ήδη στην περιοχή και της εξόρυξης και μεταλλουργίας χρυσού.³⁹³ Υποστηρίζεται το δυναμικό μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης που αναπτύσσεται στην περιοχή και θεωρείται πως για να μην επηρεαστεί αυτό αρνητικά δεν πρέπει να εγκατασταθεί μεταλλουργία χρυσού στην περιοχή των 12 κοινοτήτων του Στρυμονικού κόλπου.³⁹⁴

• Τέλος, άλλο ένα θέμα που αποτελεί βασικό άξονα της επιχειρηματολογίας για την μη εγκατάσταση της μεταλλουργίας, είναι το αρχαιολογικό ενδιαφέρον της περιοχής και η προσβολή της ιστορικής μνήμης και της πολιτιστικής παράδοσης που θεωρείται πως θα προκληθεί, αν χωροθετηθεί το εργοστάσιο χρυσού σε μικρή απόσταση από τα αρχαία Στάγειρα, την γενέτειρα του Αριστοτέλη.³⁹⁵

H πολυεθνική επιχείρηση χρυσού TVΧ Gold

Η TVX μέχρι το 1980 είναι μια μικρή μεταλλευτική εταιρεία χρυσού και αργύρου που δραστηριοποιείται κυρίως στην νότια Αμερική. Το 1991 η TVX συγχωνεύεται με την θυγατρική της εταιρείας Inco, Inco Gold και δημιουργείται η εταιρεία Inco TVX η οποία από το 1991 και μέχρι το 1993 έλεγχε την διοίκηση και το συμβούλιο της TVX και διαχειριζόταν τα περιουσιακά της στοιχεία. Το 1993 η Inco πούλησε το ποσοστό της στην TVX η οποία ως TVX Gold Inc. πλέον και με πρόεδρο και βασικό μέτοχο τον βραζιλιάνο Elike Batista (ο οποίος συνέχισε να είναι πρόεδρος της μέχρι και την τελική της πώληση το 2003), ακολουθεί αναπτυξιακή στρατηγική, με γνώμονα την αναζήτηση νέων ευκαιριών. H εταιρεία σύμφωνα με την ίδια δραστηριοποιείται «στην απόκτηση, χρηματοδότηση, έρευνα, ανάπτυξη και λειτουργία εκμεταλλεύσεων με πολύτιμα μέταλλα».³⁹⁶

Τον Οκτώβρη του 1993 η TVX Gold Inc. είχε συμφέροντα σε 6 χρυσωρυχεία στην αμερικάνικη ήπειρο, χωρίς όμως να έχει ποσοστό ιδιοκτησίας σε κανένα από αυτά.³⁹⁷ Το 1995 που η TVX επιτυγχάνει την απόκτηση των μεταλλείων Κασσάνδρας, έχει συμφέροντα σε 5 παραγωγικά μεταλλεία κυρίως χρυσού και αργύρου στην Λατινική Αμερική και έχει στην ιδιοκτησία της ένα μεταλλείο στον Καναδά το οποίο όμως έχει φθίνουσα παραγωγική πορεία και θα τεθεί σύντομα σε διαθεσιμότητα.³⁹⁸ Ακόμη και μια επιφανειακή ματιά στα στατιστικά στοιχεία για τα υπάρχοντα μεταλλεία της TVX σε σχέση με τις δυνατότητες των μεταλλείων Κασσάνδρας, αποδεικνύει την αλήθεια του ισχυρισμού του προέδρου της πως η» η TVX είναι πολύ ενθουσιασμένη με το δυναμικό της επένδυσης στην Χαλκιδική».³⁹⁹ Η παραγωγή από τα εν λειτουργία μεταλλεία της TVX σ’ αυτά, ήταν 423.00 ισοδύναμες ουγκιές χρυσού (ενσωματώνεται και ο άργυρος) και με μέσο κόστος παραγωγής/ ουγκιά χρυσού τα 219$.⁴⁰⁰ Τα πρώτα συγκρατημένα στοιχεία για το μεταλλείο της Ολυμπιάδας αναφέρονται σε συνολικά 980.00 ουγκιές χρυσού και κόστος παραγωγής μικρότερο από 200$.⁴⁰¹ Τα επόμενα χρόνια, αν και κάποια μεταλλεία αποσύρονται από την παραγωγή και κάποια άλλα εισέρχονται, η εικόνα της TVX στην Αμερικάνικη ήπειρο δεν αλλάζει ισχυρά και η TVX συνεχίζει να έχει συμφέροντα (32-60%) σε 4-6 παραγωγικά μεταλλεία στην βόρεια και κυρίως νότια Αμερική αν και δεν πρόκειται συνεχώς για τα ίδια.

Η κίνηση της TVX να αγοράσει τα μεταλλεία Κασσάνδρας εντάσσεται στην γενική της στρατηγική για αναζήτηση νέων ευκαιριών ανάπτυξης επενδυτικών πλάνων. Άλλωστε η ικανότητα της επιχείρησης στην αναζήτηση και την επισφράγιση αποδοτικών συμφωνιών, θεωρείται και προβάλλεται από την ίδια ως το ισχυρό συγκριτικό της πλεονέκτημα. Είναι ιδιαίτερα εύγλωττο το λακωνικό σχόλιο με το οποίο κλείνει την μικρή εισήγηση του ο Elike Batista στην τηλεφωνική συνεδρίαση του 1996, συνοψίζοντας τα σημεία κλειδιά: «Οπότε η TVX θα έχει ανάπτυξη και η TVX θα έχει χαμηλό κόστος... Δεν χάσαμε την δυνατότητα μας να δημιουργούμε ευκαιρίες. Είμαστε όσο δυναμικοί και σε εγρήγορση όπως πάντα κι όπως ξέρετε αγοράσαμε και θα αγοράζουμε μόνον αξία. Ευχαριστώ».⁴⁰²

Τα μεταλλεία της εταιρίας TVX Gold ανά τον κόσμο

Η αναζήτηση της εταιρείας μετά το 1995 επικεντρώνεται στην Ευρώπη όπου εκτός από τα μεταλλεία Κασσάνδρας αποκτά δικαιώματα εκμετάλλευσης στην οικονομικά υποσχόμενη περιοχή Karsperske Hory της Τσεχίας.⁴⁰³ Τα ευρωπαϊκά προγράμματα της εταιρείας και ειδικά αυτό της Κασσάνδρας προβάλλονται ιδιαίτερα έντονα από την εταιρεία σαν δυναμικά και υποσχόμενα να υπερδιπλασιάσουν την συνολική παραγωγή της TVX .Τον Δεκέμβρη του 1996 μετά από τις έρευνες -γεωτρήσεις που πραγματοποιήθηκαν προσδιορίζονται τα συνολικά αποθέματα για την Ολυμπιάδα σε 5 εκατομμύρια ουγκιές χρυσού, για τις Σκουριές 10 εκατομμύρια ουγκιές, για το Μάντεμ-Λάκκος/ Μαύρες Πέτρες 500.000 ουγκιές και για το Karsperske Hory 3 εκατομμύρια ουγκιές. Σημειώνεται ότι σύμφωνα με τα παραπάνω, το σύνολο των αποθεμάτων της TVX για όλα τα μεταλλεία της παραγωγικά και μη είναι 9.980.000 ουγκιές,⁴⁰⁴ ενώ μόνο τα ευρωπαϊκά προγράμματα συγκεντρώνουν 19.000.000 ουγκιές. Το δε κόστος εξόρυξης του χρυσού -ειδικά για την περίπτωση της Κασσάνδρας- είναι ιδιαίτερα χαμηλό, γεγονός που σε συνδυασμό με τα παραπάνω αναδεικνύει την σημαντικότητα τους για την εταιρεία.

Με βάση την απόκτηση των κτήσεων στην Ευρώπη, η εταιρεία προβάλει την φιλοδοξία της να γίνει παραγωγός της τάξης του ενός εκατομμυρίου ουγκιών το χρόνο. Ειδικά για την Κασσάνδρα, ο πρόεδρος της εταιρείας δηλώνει πως «θ’ αναπτυχθεί σ’ ένα μεγάλο πεδίο χρυσού, μια νέα χρυσοπαραγωγική περιοχή του κόσμου... Τα νούμερα ξεπερνούν τις αρχικές συγκρατημένες εκτιμήσεις μου… Τα αποθέματα θα υποστηρίξουν μια μεγάλη, εξαιρετικά χαμηλού κόστους παραγωγή στο κοντινό μέλλον, μετατρέποντας την Κασσάνδρα στην 100% ιδιόκτητη ναυαρχίδα, την σημαία της ΤVX».⁴⁰⁵ Είναι σημαντικό ν’ αναφερθεί σ’ αυτό το σημείο, πως σε μεταλλευτικές εταιρείες όπως η ΤVX το ζητούμενο (πέρα φυσικά από την μεγάλη παραγωγή), το οποίο καταγράφεται στους ισολογισμούς θετικά, σαν πάγιο στοιχείο του ενεργητικού, είναι η ποσότητα των κοιτασμάτων που έχουν στην ιδιοκτησία τους και το υπολογιζόμενο κόστος εξαγωγής τους. Αυτό το στοιχείο είναι πιο σημαντικό στην αποτίμηση της εταιρείας ακόμη και από τις ποσότητες των μετάλλων που πουλάει ετησίως, κι αυτό γίνεται φανερό από το γεγονός του ότι, είναι αυτά τα μεγέθη τα οποία προβάλλουν αυτές οι εταιρείες στους μετόχους.

Οι προβλέψεις όμως και οι διακηρύξεις των στελεχών της εταιρείας δεν θα πραγματοποιηθούν, καθώς και τα δύο επενδυτικά πλάνα (Τσεχία και Ολυμπιάδα), αντιμετωπίζουν την κοινωνική κινητοποίηση των κατοίκων των περιοχών, και τελικά ματαιώνονται. Για το Karsperske Hory αυτό συμβαίνει ήδη από το τέλος του 1997, καθώς η εταιρεία έκανε τις βασικές μελέτες, άνοιξε ερευνητικές σήραγγες αλλά δεν κατάφερε ν’ αντικρούσει την σφοδρή κριτική και αντίδραση των κατοίκων, παρόλο που δεσμεύτηκε πως δεν θα χρησιμοποιούσε κυάνιο στην επεξεργασία στο μεταλλείο.⁴⁰⁶ Η κτήση της εταιρείας στην Τσεχία δεν αναφέρεται και δεν σχολιάζεται έκτοτε, καθώς είναι σαφές πως δεν μπορεί να υπάρξει πρόοδος, ενώ αντίθετα η ενασχόληση με το έργο της Ολυμπιάδας συνεχίζεται μέχρι και το 2002. Συνολικά δε οι ελληνικές κτήσεις της εταιρείας, προβάλλονται έντονα, απασχολούν πολύ σημαντικό κομμάτι των ανακοινώσεων της μητρικής και αφήνεται να εννοηθεί πως αυτές είναι πλέον ο μοχλός ανάπτυξης της επιχείρησης.

Συμπερασματικά από όλα τα προηγούμενα, μπορεί να υποστηριχθεί πως η εταιρεία έχει ένα προνομιακό χαρτοφυλάκιο προς εκμετάλλευση, δεν εκμεταλλεύεται τις κτήσεις της όμως με κερδοφόρο τρόπο. Σαν αποτέλεσμα, και για να αντιμετωπισθεί το γεγονός του ότι έχει μεγάλα -συγκριτικά με τα έσοδα- κόστη ανασκαφών, έρευνας και ανάπτυξης νέων δραστηριοτήτων και μεγάλο διοικητικό κόστος, προβαίνει σε δανεισμό σε συνεχή βάση.⁴⁰⁷ Το 1995 η εταιρεία αποπληρώνει ένα δάνειο και προβαίνει σε επόμενο το 1996 ενώ ιδιαίτερα την περίοδο 1996-1997 προβαίνει σε δάνεια μεγάλων χρηματικών ποσών. Αναλυτικά ο δανεισμός της από το 1996 μέχρι το 2002:

1/1996: ομολογιακό δάνειο 148.650.000 $

3/1997: ομολογιακό δάνειο 250.000.000 $

3/1997: δάνειο από τράπεζες 70.000.000 $

11/1997: δάνειο από τράπεζες 180.000.000$

3/2002: πώληση μετοχών της αξίας 108.000.000 $

Η εταιρεία είναι συνεπής στην αποπληρωμή των δανείων της, ακόμα και αν αναγκάζεται να παίρνει νέα δάνεια για να αποπληρώσει τα παλιά.

Το 1999 πραγματοποιείται η συγχώνευση με την εταιρεία Normandy, η οποία οδηγεί σε μείωση των εξόδων για την ΤVX και εισροή νέων σημαντικών κεφαλαίων, τα οποία σύμφωνα με την εταιρεία θα της επιτρέψουν την ανάπτυξη στα μεταλλεία Κασσάνδρας που παραμένουν υπό την 100% ιδιοκτησία της. Με μια πρώτη εκτίμηση, τα μεταλλεία Κασσάνδρας δεν ενσωματώνονται στην συμφωνία με την Normandy, είτε γιατί αυτή δεν επιθυμεί να συμμετάσχει στα έξοδα αγοράς και συντήρησης μιας εκμετάλλευσης που ουσιαστικά δεν είναι παραγωγική σε χρυσό και υπάρχει αβεβαιότητα και κίνδυνος μη πραγματοποίησης του σχεδιαζόμενου έργου, είτε διότι η ΤVX συνεχίζει να θεωρεί την Κασσάνδρα προνομιακό πεδίο, το οποίο θέλει να διαχειριστεί μόνη της προκειμένου να διατηρήσει μια ευκαιρία αυτόνομης ανάπτυξης. Σημειώνεται εδώ πως η Normandy, είναι έτσι και αλλιώς αναμεμιγμένη στην προσπάθεια εξόρυξης χρυσού στην Ελλάδα, καθώς συμμετέχει σε ποσοστό 80% στην εταιρεία Χρυσωρυχεία Θράκης Α.Μ.Β.Ε που ενδιαφέρεται για την ανάπτυξη εργοστασίου χρυσού δυτικά του οικισμού Περάματος Έβρου.⁴⁰⁸

Λόγω της απόφασης του ΣτΕ, που ουσιαστικά ακύρωσε την επένδυση, η εταιρεία αναγκάστηκε να αναθεωρήσει προς τα κάτω την πρόβλεψη κερδών της για το 2001, κατά 244.500.000$. Συγκεκριμένα 198.500.000$ αφορούν τα μεταλλεία της Ολυμπιάδας και την απόφαση του ΣτΕ, και 25.000.000$ την επένδυση της στις Σκουριές. Τα υπόλοιπα 21.000.000$ που περιέκοψε από τις προβλέψεις κερδών του 2001, αφορούν τα μεταλλεία της La Coipa και New Britannia. Τα νούμερα για την Ολυμπιάδα και τις Σκουριές (σύνολο 223.500.000$) είναι ουσιαστικά το κόστος που αποτιμά η εταιρεία ότι θα έχει από την μη λειτουργία των μεταλλείων της Χαλκιδικής. Είναι πιθανόν το νούμερο αυτό να είναι υπερτιμημένο, αφού εμφανίζοντας αυτό το νούμερο αυξημένο η εταιρεία μπορεί να συγκαλύψει άλλες ζημιές της. Αφού όμως αυτό το νούμερο έγινε δεκτό από τις καναδικές και αμερικάνικες χρηματιστηριακές αρχές (οι οποίες ελέγχουν αυτές τις εκτιμήσεις εφόσον μια εταιρεία είναι εισηγμένη στα χρηματιστήρια τους), αποκτά μια εγκυρότητα και ιδιαίτερα το νούμερο της Ολυμπιάδας μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως η αποτίμηση εκ μέρους της εταιρείας της ζημιάς που υπέστη από την απόφαση του ΣτΕ.

Στο διάγραμμα που ακολουθεί, το οποίο απεικονίζει την διακύμανση της μετοχής της TVX Gold στο χρηματιστήριο, από το 1994 μέχρι το 2002 παρατηρούμε την συνεχή πτώση της μετοχής μετά το 1998, η οποία ακολουθεί όμως τις εξελίξεις στις τιμές του χρυσού και γι’ αυτόν τον λόγο ακολουθεί ανοδική πορεία από τις αρχές του 2000. Στο διάγραμμα σημειώνονται με βέλος οι ανταλλαγές παλαιών μετοχών της εταιρείας με νέες τον Ιούλη του 2000 σε αναλογία πέντε προς ένα και τον Μάρτιο του 2002 σε αναλογία δέκα προς ένα. Με την παρουσίαση και αυτού του στοιχείου, η συνεχής πτωτική οικονομική πορεία της εταιρείας περιγράφεται επαρκώς από τα παραπάνω σε συνδυασμό με τα διάσπαρτα στοιχεία που έχουν δοθεί στο κεφάλαιο των γεγονότων.

Διάγραμμά μετοχής της TVX Gold Inc.

Δύο είναι ουσιαστικά οι εκτιμήσεις που μπορούν να στοιχειοθετηθούν για τον πραγματικό ρόλο της κτήσης της Κασσάνδρας στην συνολική στρατηγική της ΤVX. Πρόκειται απλώς για εκτιμήσεις, καθώς δεν υπάρχουν τα οικονομικά στοιχεία, ούτε είναι εφικτή η έρευνα σε βάθος που απαιτείται, για να υπάρξει μια σαφής τοποθέτηση, καθώς ο βαθμός απροσδιοριστίας και υποκειμενικότητας είναι μεγάλος. Η μια εκτίμηση είναι πως η ΤVX χρησιμοποίησε -όπως άλλωστε κάνουν όλες οι εταιρείες χρυσού- το γεγονός του ότι κατείχε τα πλούσια μεταλλεία Κασσάνδρας για την επίδειξη των μελλοντικών δυνατοτήτων ανάπτυξης της με χαμηλό κόστος παραγωγής και μεγάλο περιθώριο κέρδους, ακόμη κι αν δεν θεωρούσε πως υπήρχε βάσιμη πιθανότητα ολοκλήρωσης του έργου. Η άλλη εκτίμηση είναι πως η μητρική εταιρεία γνώριζε και έλπιζε πως όντως, η πραγματοποίηση του έργου θα την ανύψωνε οικονομικά κι αυτό δικαιολογεί το αυξημένο ενδιαφέρον και το κόστος διατήρησης του υπάρχοντος μεταλλείου και των θέσεων εργασίας, καθώς και την προσπάθεια διαμόρφωσης θετικού κλίματος με τους κατοίκους για την επίτευξη του στόχου. Πολύ πιθανό εξάλλου, είναι να ισχύει κάτι το ενδιάμεσο, με στοιχεία και από τις δύο εκτιμήσεις, αφού μπορεί αρχικά η εταιρεία να στηριζόταν στην πραγματοποίηση της επένδυσης και στα κέρδη που θα αποκόμιζε από εκεί, ενώ μετά από ένα σημείο που δεν θεωρούσε αυτήν την εξέλιξη πλέον πιθανή, απλώς διατηρούσε προς τα έξω την ψευδαίσθηση πως ήταν ένα εφικτό επενδυτικό πλάνο. Αυτό το τελευταίο ίσχυσε τουλάχιστο για ένα χρόνο καθώς η υπόθεση του έργου της Ολυμπιάδας, λήγει ουσιαστικά τον Απρίλη του 2001 με τη ακυρωτική απόφαση του ΣτΕ και η εταιρεία επίσημα το αποδέχεται ένα ολόκληρο χρόνο μετά.⁴⁰⁹

Οποία από τις εκτιμήσεις κι αν υιοθετηθεί, το μόνο σίγουρο είναι ότι με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο, τα μεταλλεία Κασσάνδρας ήταν νευραλγικής σημασίας για την ΤVX και η ουσιαστική ακύρωση του πλάνου της Ολυμπιάδας, επισφραγίζει ουσιαστικά την οικονομική κατάπτωση της εταιρείας. Η ΤVX οδηγείται σε πώληση και ενσωμάτωση, οριστικά στις αρχές του 2003 από την εταιρεία Kinross.

Όσον αφορά στη δομή και την επιχειρηματική συγκρότηση της εταιρείας, αυτή δραστηριοποιείται σε κάθε της κτήση, δημιουργώντας ενδιάμεσες επιχειρήσεις-θυγατρικές της, όπως είναι η TVX Hellas, οι οποίες διατηρούν και εξασφαλίζουν άμεσα ή έμμεσα τα συμφέροντα της εταιρείας. Πρόκειται για μια κλασσική στρατηγική κίνηση των μεγάλων πολυεθνικών επιχειρήσεων, μέσω της οποίας οι θυγατρικές εμφανίζονται με έδρα την χώρα όπου εντοπίζεται η συγκεκριμένη δραστηριότητα. Η πρακτική αυτή «ελαχιστοποιεί το φορολογικό κόστος, παρέχει μια σειρά από οικονομικές και γραφειοκρατικές διευκολύνσεις και ελαχιστοποιεί τους περιορισμούς που επιβάλλονται από διάφορες χώρες για τις ξένες επενδύσεις, τις οικονομικές συμφωνίες και τα εμβάσματα του κεφαλαίου και των μερισμάτων».⁴¹⁰ Παρόλο που η δομή με αυτόν τον τρόπο εμφανίζεται αποκεντρωμένη, η έδρα της πολυεθνικής παραμένει ο Καναδάς και οι αποφάσεις είναι κεντρικές και προέρχονται από το διοικητικό συμβούλιο.

Σημαντικό στοιχείο για την παρουσίαση της εταιρείας, είναι και οι επιμέρους διαστάσεις της πολιτικής της όπως η περιβαλλοντική ή η κοινωνική πολιτική, για τις οποίες όμως υπάρχει εκτενής και αναλυτική αναφορά σε ακόλουθο κεφάλαιο. Σ’ αυτό το σημείο θ’ αναφερθεί μόνο πως από το 1998 στην δικτυακή ιστοσελίδα της TVX υπάρχει καταχωρημένη η ένδειξη Περιβαλλοντική Πολιτική όπου σε μια σελίδα, αναπτύσσεται η θέση και η δέσμευση της εταιρείας για την προστασία του περιβάλλοντος στην δραστηριοποίηση της από τον τότε πρόεδρο της Cliff Davis. Ανάλογη καταχώρηση υπάρχει και για τον τομέα της υγείας και ασφάλειας (των εργαζομένων), ενώ η συνολική κοινωνική-κοινοτική πολιτική της εταιρείας δεν καταχωρείται μ’ αυτόν τον τρόπο στην σελίδα της πολυεθνικής, αν και αναφέρεται συχνά και αναλύεται στα έντυπα της ελληνικής θυγατρικής.

Σχετικά με αυτό το ζήτημα, πρέπει να σχολιαστεί πως εκτός από την συγκεκριμένη διακήρυξη για την περιβαλλοντική της πολιτική, στην ιστοσελίδα της εταιρείας δεν υπάρχουν αναφορές σε συγκεκριμένα ζητήματα περιβάλλοντος, και σχεδόν καμία από τις ανακοινώσεις τύπου δεν σχετίζεται με τέτοιου είδους ζητήματα. Οι μόνες αναφορές που τα προσεγγίζουν είναι αυτές που έχουν να κάνουν αποκλειστικά με τα ελληνικά επενδυτικά σχέδια και την «αντιμετώπιση του αρνητικού τύπου».⁴¹¹ Για μια χρονική περίοδο τα ελληνικά επενδυτικά σχέδια, είχαν εκτενή και αναλυτική παρουσίαση με slides στην οποία θιγόταν τα ζητήματα της αποκατάστασης του τοπίου μετά την εκμετάλλευση, της ωφέλειας για τις τοπικές κοινότητες από την τόνωση της οικονομίας και της προστασίας του περιβάλλοντος που αποτελεί μέριμνας της TVX, ενώ για καμία άλλη δραστηριότητα της εταιρείας στον κόσμο δεν υπήρχαν ανάλογες ανακοινώσεις ή καταχωρίσεις.

Η εταιρεία TVΧ Gold, όπως και οι περισσότερες μεταλλευτικές εταιρείες που διαθέτουν σελίδα στο διαδίκτυο, έχει ενσωματώσει όπως αναφέρθηκε, μια ειδική καταχώρηση με τίτλο: «Περιβαλλοντική Πολιτική», όπου περιγράφει την πολιτική της για την προστασία του περιβάλλοντος. Θα παρακολουθήσουμε διεξοδικά την συγκεκριμένη δέσμευση της εταιρείας για την περιβαλλοντική της πολιτική, αναλύοντας τον λόγο της σ΄ αυτή, μιας και είναι το μόνο στοιχείο που διαθέτουμε από πλευράς μητρικής.

«Η TVX Gold δεσμεύεται για την προστασία και την διατήρηση του περιβάλλοντος στην δουλειά της σαν παραγωγός φυσικών πόρων, συμβάλλοντας στην ικανοποίηση των υλικών αναγκών της κοινωνίας».⁴¹²

Στην παραπάνω-αρχική φράση της δέσμευσης, τονίζεται ιδιαίτερα ο ρόλος της επιχείρησης «στην κοινωνία» σαν παραγωγός φυσικών πόρων και σαν « κοινωνικός εταίρος»⁴¹³ που συμβάλει στην ικανοποίηση των υλικών αναγκών της κοινωνίας. Πέρα λοιπόν από την δέσμευση για την διατήρηση και την προστασία του περιβάλλοντος, η οποία είναι επί του θέματός, η πρόταση στοχεύει στο να κατοχυρώσει την αναγκαιότητα και τη σημασία της δραστηριοποίησης της εταιρείας με όρους που να απευθύνονται στο σύνολο της κοινωνίας. Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να συνδεθούν ορισμένες παρατηρήσεις που αναφέρονται σε στοιχεία για τον χρυσό και την παραγωγή του διεθνώς, που έχουν ήδη παρατεθεί στο σχετικό κεφάλαιο, μ’ αυτήν ειδικά την φράση της δέσμευσης. Στο εν λόγω κεφάλαιο, τέθηκαν ζητήματα που αφορούν στα τεράστια, ήδη εξορυγμένα, αποθέματα χρυσού τα οποία παραμένουν αχρησιμοποίητα καθώς και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της εξόρυξης και της μεταλλουργίας του. Σχολιάστηκε επίσης πόσο μικρό ποσοστό του χρυσού προορίζεται για παραγωγικές χρήσεις και ότι αυτό θα μπορούσε να καλυφθεί αποτελεσματικά από τα αποθέματα. Εκτός από την κριτική στα παραπάνω σημεία, υπάρχουν περιπτώσεις μελετών που παρέχουν μια σαφή επιχειρηματολογία και πρόταση για την διαχείριση των αποθεμάτων χρυσού, μέσα στο υπάρχον πλαίσιο διατήρησης, χωρίς την συνέχιση της επιζήμιας περιβαλλοντικά εξόρυξης του, με την χρήση των αχρησιμοποίητων αποθεμάτων.⁴¹⁴

Ας επιστρέψουμε όμως στο σχόλιο-δέσμευση συσχετίζοντας τα προηγούμενα δεδομένα: Ποιος είναι ο λόγος, γιατί σ’ αυτήν τονίζεται ιδιαίτερα αυτός ο κοινωνικός ρόλος της επιχείρησης; Όπως αναλύθηκε στο εισαγωγικό κεφάλαιο «Ο χρυσός και η μεταλλουργία του», οι εταιρείες παραγωγής χρυσού κατηγορούνται διεθνώς για τις επιπτώσεις των δραστηριοτήτων τους στο περιβάλλον, τόσο από την συνήθη δραστηριότητα τους, όσο και από ατυχήματα που συμβαίνουν στις εγκαταστάσεις τους. Η κριτική αυτή αποκτά επιπλέον κύρος, καθώς αναδεικνύει το πόσο λίγο κοινωνικά χρήσιμη δραστηριότητα είναι η παραγωγή χρυσού και καταλήγει να αποτελεί ένα ισχυρό πλήγμα για την περιβαλλοντικά υπεύθυνη εικόνα των εταιρειών, με αποτέλεσμα να επηρεάζονται με διάφορους τρόπους αρνητικά και τα κέρδη τους (ακύρωση επενδυτικών σχεδίων, αντιδράσεις που προκαλούν καθυστερήσεις, αιτήσεις για αποζημιώσεις κλπ).

Είναι εύλογο συνεπώς η δέσμευση της επιχείρησης να εκκινεί με μια νύξη για την σημαντικότητα που εμπεριέχει για την κοινωνία η παραγωγική δράση της ίδιας, σε μια προσπάθεια –μέσα από αυτό το επιχείρημα- να δικαιολογηθούν οι πιθανές επιπτώσεις στο περιβάλλον. Για τη δικαιολόγηση αυτή χρησιμοποιείται η εξής θεωρητική αναγκαιότητα: «Η κοινωνία έχει υλικές ανάγκες και εμείς την ικανοποιούμε ως παραγωγοί φυσικών πόρων».

Ας δούμε τώρα πως συνεχίζει η δήλωση: «Οι επιχειρήσεις της TVX παγκόσμια, απαιτείται να κατανοούν τις επιπτώσεις τους στο τοπικό περιβάλλον και να πραγματώνουν συνεχή βελτίωση στην περιβαλλοντική τους επίδοση».⁴¹⁵ Ακολουθώντας το ίδιο σκεπτικό, το περιεχόμενο αυτής της φράσης συνοψίζεται σε δύο σημεία:

α) Υπάρχουν επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον από τις επιχειρήσεις της TVX , οι οποίες είναι απαραίτητο να γίνονται κατανοητές από τις ίδιες, και

β) Υπάρχει ένα πεδίο που ονομάζεται περιβαλλοντική επίδοση στο οποίο μπορούν να επιτύχουν οι επιχειρήσεις αυτές συνεχή βελτίωση.

Υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα σημεία και οι σχετικές αναλυτικές διαδικασίες για να οδηγηθούμε στα ανάλογα συμπεράσματα. Θα εστιάσουμε σε μερικά από αυτά. Καταρχήν στο σημείο α) είναι σημαντικό να σχολιαστεί, πριν από την ενασχόληση με το φυσικό περιβάλλον και τις επιπτώσεις σ’ αυτό, πως ζητείται εδώ από τις ενδιάμεσες- θυγατρικές επιχειρήσεις που δημιουργεί κατά τόπους η μητρική, να κατανοήσουν την ύπαρξη των επιπτώσεων τους στο περιβάλλον και να βελτιωθούν. Αυτό απλοϊκά αλλά άμεσα θα μπορούσε να ονομαστεί: «μετατόπιση ευθύνης». Προφανώς η ύπαρξη αυτών των θυγατρικών εταιρικών σχημάτων επιτρέπει, πέρα από αυτά που αναφέρθηκαν για τις φορολογικές ελαφρύνσεις κλπ και την αποφυγή ανάληψης ευθυνών από την μητρική. Κι αυτό γιατί με την χρήση του τρίτου προσώπου, υποδηλώνεται πως πρόκειται για διαφορετικές οντότητες ενώ έχει γίνει κατανοητό πως παραμένουν κάτω από την ίδια κεντρική διοίκηση.

Άλλο ενδιαφέρον ζήτημα για το σημείο α), είναι πως σ΄ αυτό αποδέχεται η επιχείρηση την ύπαρξη κάποιων τουλάχιστον περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Αυτό το σημείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία παρά το προφανές του, καθώς σε έντυπα της θυγατρικής της TVX Hellas, υποστηρίζεται πως δεν θα υπάρξουν επιπτώσεις στο περιβάλλον από την επένδυση χρυσού. Για παράδειγμα στο φυλλάδιο της TVX Hellas με τίτλο «Μετά από 2.500 χρόνια η Χαλκιδική γίνεται και πάλι παραγωγός χρυσού» υπάρχει η φράση: «Η μονάδα χρυσού δεν θα προκαλέσει καμία επιβάρυνση τόσο από την άποψη της ρύπανσης όσο και της αισθητικής προσβολής, στο περιβάλλον της περιοχής». Στην ΜΠΕ του έργου της Ολυμπιάδας επιπλέον, αναφέρονται δυνητικές, πιθανές, μηδενικές και ασθενώς αρνητικές και τοπικού επιπέδου επιπτώσεις αλλά πουθενά σημαντικές επιπτώσεις.⁴¹⁶

Περνώντας στο σημείο β), πέρα από το γεγονός του ότι γίνεται σαφές πως μπορεί και πρέπει να υπάρχει συνεχής βελτίωση στην περιβαλλοντική πρακτική των θυγατρικών, εισάγεται ένα νέο μέγεθος που ονομάζεται περιβαλλοντική απόδοση (environmental performance) μιας επιχείρησης. Οι συνιστώσες της αναλύονται στην συνέχεια του ίδιου κειμένου και αφορούν στην αποδοχή και εφαρμογή της ισχύουσας νομοθεσίας, κι όπου δεν υπάρχει την εφαρμογή διεθνών στάνταρ, την διασφάλιση συστημάτων διαχείρισης για την αναγνώριση, τον έλεγχο και την παρακολούθηση των περιβαλλοντικών κινδύνων, την χρήση νέων τεχνολογιών για την μείωση αποβλήτων και την αποκατάσταση κα.⁴¹⁷ «Τέτοιες βελτιώσεις θα λαμβάνουν υπόψη τους τις Βέλτιστες Διαθέσιμες Τεχνολογίες (Best Available Technologies ΒΑΤ) και θα ανταποκρίνονται στις ανάγκες της κοινότητας».⁴¹⁸ Όσον αφορά στις ΒΑΤ είναι σημαντικό να σχολιαστεί, πως ο όρος διαθέσιμες δεν αναφέρεται στις τεχνολογίες που μπορούν να εφαρμοστούν, αλλά σε αυτές που είναι οικονομικά αποδοτικό να εφαρμοστούν. Πάνω στην μεταλλουργία χρυσού διεθνώς, ο καθηγητής Κόρτε υποστηρίζει σε άρθρα του πως υπάρχουν και άλλες διαθέσιμες τεχνολογίες οι οποίες όμως δεν ερευνώνται, δεν αναπτύσσονται και δεν χρησιμοποιούνται καθώς χρησιμοποιείται ευρύτατα η μέθοδος της εκχύλισης με κυάνιο όπου δεν υπάρχει ισχυρή εναντίωση.⁴¹⁹

Ο όρος «ανταπόκριση στις ανάγκες της κοινότητας» υποδηλώνει πως αν υπάρχουν απαιτήσεις από την πλευρά της κοινότητας οι οποίες θα μπορούσαν να ικανοποιηθούν, τότε αυτό πρέπει να συμβαίνει. Που όμως τίθεται το όριο του ποιες ανάγκες μπορούν να ικανοποιηθούν και ποιες όχι; Προφανώς τίθεται σε σχέση με την απώλεια χρημάτων, χρόνου κλπ που απαιτεί από την εταιρεία η ικανοποίηση μιας τέτοιας ανάγκης και το αν ικανοποιείται κάποια σκοπιμότητα της εταιρείας ταυτόχρονα.

Στα παραπάνω σημεία, τόσο ως προς τις ανάγκες της κοινότητας όσο και ως προς το ζήτημα της περιβαλλοντικής προστασίας, παρατηρείται ότι το όριο των κινήσεων της εταιρείας προς αυτές τις κατευθύνσεις σχετίζεται με τα κέρδη της και πώς αυτά επηρεάζονται από αυτές ⁴²⁰

Το ζήτημα αυτό καταγράφεται έντονα και στην δεδηλωμένη αποστολή (mission statement) της μητρικής: «Να είμαστε μια κερδοφόρα επιχείρηση παραγωγής χρυσού με χαμηλό κόστος, που λειτουργεί με ασφαλή και περιβαλλοντικά υπεύθυνο τρόπο προς όφελος των μετόχων, των εργαζομένων και των κοινωνικών εταίρων».⁴²¹

Στην παραπάνω φράση, η κύρια πρόταση αφορά και περιγράφει αυτό που η TVX και κάθε επιχείρηση επιδιώκει να είναι: «μια κερδοφόρα επιχείρηση ... με χαμηλό κόστος». Στην συγκεκριμένη φράση όμως αυτό που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι η δευτερεύουσα πρόταση: «που λειτουργεί με ασφαλή και περιβαλλοντικά υπεύθυνο τρόπο» που αναδεικνύει το ζήτημα του τρόπου λειτουργίας της επιχείρησης και δεσμεύεται να είναι αυτός ασφαλής και περιβαλλοντικά υπεύθυνος. Η δέσμευση αυτή για τον τρόπο λειτουργίας, αφορά στους εργαζόμενους (σχετικά με την ασφάλεια) και την κοινωνία γενικά ( περιβαλλοντικά υπεύθυνο). Στον προσδιορισμό που ακολουθεί: «προς όφελος των μετόχων, των εργαζομένων και των κοινωνικών εταίρων» το «προς όφελος των μετόχων» είναι η λογική συνέχεια της πρότασης σύμφωνα με το παραπάνω σκεπτικό, όταν αναφερόμαστε σε εταιρείες μετοχικού κεφαλαίου όπως η TVX. Τα οφέλη των εργαζομένων και των κοινωνικών εταίρων απορρέουν σίγουρα από την δευτερεύουσα πρόταση, ενώ σε σχέση με το περιεχόμενο της κύριας πρότασης μπορεί να βρίσκονται σε συμφωνία ή να έρχονται αντιμέτωπα. Για να γίνει κατανοητό αυτό, αρκεί να πούμε πως η επίτευξη του χαμηλού κόστους που είναι προς όφελος της επιχείρησης πολύ πιθανόν να έρχεται σε αντίθεση με τα συμφέροντα των εργαζομένων⁴²² ενώ αν η επιχείρηση είναι κερδοφόρα το όφελος τους είναι πως εξασφαλίζουν τον μισθό τους.

Η πρόταση που εκφράζει την δεδηλωμένη αποστολή της TVX θα μπορούσε να γραφτεί με το κυρίως και τα δευτερεύοντα στοιχεία διαχωρισμένα για την καλύτερη κατανόηση της. Σ’ αυτήν την σχηματική αλλαγή η κυρία πρόταση θα ήταν: «Να είμαστε μια κερδοφόρα επιχείρηση παραγωγής χρυσού με χαμηλό κόστος προς όφελος των μετόχων» και η δευτερεύουσα: «που λειτουργεί με ασφαλή και περιβαλλοντικά υπεύθυνο τρόπο, προς όφελος των εργαζομένων και των κοινωνικών εταίρων». Η μόνη ένσταση σ’ αυτό το σχήμα, θα μπορούσε να αφορά στην δευτερεύουσα πρόταση, υποστηρίζοντας βάσιμα πως οι εργαζόμενοι και κάποιοι κοινωνικοί εταίροι έχουν όφελος από την κερδοφορία της επιχείρησης, αλλά αυτή η ένσταση δεν είναι αρκετή για να καταρρίψει το βασικό σχήμα.

Αυτή η λογική σχηματική παρουσίαση υποδεικνύει αυτό που αναφέρθηκε πριν όσον αφορά στην περιβαλλοντική πολιτική της επιχείρησης, πως δηλαδή λόγω της ισχυρής κριτικής που δέχονται οι εταιρείες και της επίπτωσης που έχει αυτό το γεγονός στα κέρδη τους, προσπαθούν να αναδείξουν περιβαλλοντικό και κοινωνικό πρόσωπο.

Ο λόγος ΚΑΙ Η ΔΡΑΣΗ της TVX Hellas για το περιβάλλον

Όσο φειδωλή σε πληροφορίες και αναφορές στο περιβάλλον είναι η ιστοσελίδα της εταιρείας στο διαδίκτυο, τόσο πλούσιος σε αυτά τα ζητήματα είναι ο λόγος που εκφέρει η TVX Hellas, ειδικά την διετία 1996-1997. Σε όλες τις έντυπες -ειδικές ή σταθερές- εκδόσεις της TVX Hellas, είναι έκδηλη η ενασχόληση και ο τονισμός αυτή της θεματικής. Σ’ αυτό το κεφάλαιο θα γίνει μια προσπάθεια να συγκεντρωθεί και να σχηματοποιηθεί αυτός ο λόγος και τα χαρακτηριστικά του. Πριν όμως από αυτό, θα αναφερθούμε σ΄ ένα διακριτό εισαγωγικό τμήμα, στα έργα περιβάλλοντος που πραγματοποιήθηκαν από την εταιρεία, στην πρώτη διετία παρουσίας της στην περιοχή καθώς και τις άλλες δράσεις της για την προστασία του περιβάλλοντος. Αυτό θα γίνει γιατί τα έργα αυτά, αναφέρονται και τονίζονται σε μεγάλη συχνότητα και ένταση στον λόγο της εταιρείας για το περιβάλλον και βρίσκονται στην βάση της επιχειρηματολογίας της. Μετά από αυτήν την παρουσίαση θα ακολουθήσει η κριτική διερεύνηση του λόγου και των έργων της εταιρείας για το περιβάλλον.

έργα προστασίας του περιβάλλοντος

Ο παρακάτω πίνακας της TVX Hellas παρουσιάζει τους διαφορετικούς τομείς στους οποίους πραγματοποιήθηκαν τα έργα και το ποσοστό της συνολικής δαπάνης που απορρόφησε κάθε ξεχωριστός τομέας.⁴²³

Παρατηρούμε πως το μεγαλύτερο ποσοστό της συνολικής δαπάνης (>50%) απορροφήθηκε για την αναβάθμιση των παραγωγικών μονάδων, ενώ σημαντικά ποσά δαπανήθηκαν για την αποτίμηση/ παρακολούθηση της περιβαλλοντικής κατάστασης (23,5%) και για έργα αποκατάστασης περιβάλλοντος (14,7%).

Έργα αναβάθμισης του συστήματος διαχείρισης αποβλήτων

Τα κυριότερα έργα αποκατάστασης και αναβάθμισης του υπάρχοντος συστήματος διαχείρισης υγρών και στερεών αποβλήτων που ολοκληρώθηκαν μέσα στη διετία 1996-1997 είναι:⁴²⁴

• Κατασκευή διαφραγματικού τοίχου στη λίμνη Σεβαλιέ 2: Η λίμνη αυτή είναι ο χώρος απόρριψης των στερεών αποβλήτων του εμπλουτισμού από τις εγκαταστάσεις του Στρατωνίου και της λάσπης εξουδετέρωσης που παράγεται από την κατεργασία των όξινων νερών του μεταλλείου και παρουσίασε έντονη διαρροή τον Σεπτέμβρη του 1996. Κατασκευάστηκε για την στεγανοποίηση της, διαφραγματικός τοίχος περιμετρικά της λίμνης.

• Επιφανειακή εκτροπή των νερών του χειμάρρου Γιανναβού: Ο χείμαρρος περνούσε μέσα από μια περιοχή με έντονες καθιζήσεις και ρηγματώσεις που οφείλονταν στην παλαιότερα χρησιμοποιούμενη μέθοδο της κατακρήμνισης οροφής. Τα νερά του χειμάρρου εισχωρούσαν στα υπόγεια μεταλλευτικά έργα και μολύνονταν, ενώ έβαζαν σε κίνδυνο ακόμη και την ζωή των εργαζομένων. Υλοποιήθηκε ένα έργο συλλογής των νερών, επιφανειακής εκτροπής τους με σωλήνες και απόρριψης τους εκτός της περιοχής των καθιζήσεων.

• Διαχείριση των καθαρών νερών μεταλλείου Μαύρων Πετρών: Διαχωρίστηκαν τα καθαρά νερά από το επίπεδο +175 m του μεταλλείου από τα επιβαρημένα νερά που διατίθενται στην μονάδα εξουδετέρωσης Στρατωνίου. Υπήρξε μείωση (30%) της ποσότητας των υδάτων προς επεξεργασία και συντελέστηκε βελτίωση στις συνθήκες ασφαλείας στο μεταλλείο.

• Αναβάθμιση της μονάδας εξουδετέρωσης Στρατωνίου: Αυξήθηκε η δυναμικότητα της μονάδας από 250 σε 400 m3/h εξασφαλίζοντας έτσι τη δυνατότητα επεξεργασίας του συνόλου των νερών του μεταλλείου κατά την διάρκεια της χειμερινής περιόδου όταν αυτά είναι αυξημένα. Σημειώνεται ότι πριν το έργο, κάθε επιπλέον ποσότητα των 250 m3/h απορρίπτονταν στο περιβάλλον ανεπεξέργαστη.

Έργα αποκατάστασης του περιβάλλοντος

Τα έργα αποκατάστασης που πραγματοποιήθηκαν την ίδια περίοδο με στόχο την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής υποβάθμισης που προήλθε από την προηγούμενη μεταλλευτική δραστηριότητα είναι:⁴²⁵

• Κλείσιμο του χώρου απόθεσης σιδηροπυρίτη στην Πλατεία Καρρά Στρατωνίου: Οι πλεονάζουσες ποσότητες σιδηροπυρίτη που είχαν αποθεματοποιηθεί και συγκεντρωθεί στην πλατεία Καρρά Στρατωνίου (350.000 τόνοι) κατά τα προηγούμενα χρόνια, απομονώθηκαν από τα νερά της βροχής και τον αέρα, ενώ εξασφαλίστηκε η φυσική σταθερότητα του σωρού. Κατασκευάστηκε επίχωμα αντιστήριξης και δίκτυο αποστράγγισης. Η επιφάνεια διαμορφώθηκε με ήπιες κλίσεις και καλύφθηκε με αδιαπέραστο συνθετικό υλικό και στη συνέχεια με στρώμα φυσικής γης.

• Καθαρισμός επιφανειακών εγκαταστάσεων: Εκατοντάδες τόνοι βιομηχ